W jakim celu autor nawiązuje w swoim tekście do innego tekstu?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wskazujesz, do jakiego tekstu nawiązuje Nowakowski (imię w cudzysłowie w tytule, postać Edka z „Tanga”) i co trzeba wiedzieć o Edku, by zrozumieć opowiadanie.
• Czy odpowiadasz na pytanie „w jakim celu”, czyli omawiasz funkcje nawiązania (uogólnienie, ocena, ironia, ciągłość diagnozy), a nie tylko stwierdzasz, że nawiązanie istnieje.
• Czy porównujesz konkretnie oba teksty: zwycięstwo Edka nad Arturem w „Tangu” i zwycięstwo kierowcy forda nad kierowcą małego fiata.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Nowakowski nawiązuje do „Tanga”, aby pokazać, że diagnoza Mrożka spełnia się w codzienności: w zwykłym sporze o miejsce parkingowe wygrywa siła i tupet, a kultura i grzeczność przegrywają.
• Wersja 2Autor sięga po cudzy tekst, by bez długich komentarzy nadać drobnej scenie sens uniwersalny i jednocześnie ją ocenić: nazwanie zwycięzcy Edkiem działa jak wyrok.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Nawiązanie zaczyna się w tytule i od razu ustawia interpretację.

   Scena: Tytuł „Górą «Edek»” zawiera imię ujęte w cudzysłów, co sygnalizuje, że nie chodzi o konkretną osobę, lecz o postać literacką i typ ludzki. Narrator, świadek zdarzenia, zestawia kierowcę forda z Edkiem z dramatu Mrożka.

   Co to dowodzi: Czytelnik, który zna „Tango”, jeszcze przed lekturą wie, kto wygra. Nawiązanie zastępuje długi opis charakteru: jedno imię streszcza cały typ.

2. 2

   2.Scena parkowania powtarza w miniaturze układ sił z „Tanga”.

   Scena: Kierowca małego fiata próbuje zaparkować na zwolnionym miejscu, ale potężny kierowca forda w skórzanej kurtce zajmuje je bez wahania. Gdy fiatowiec wysiada i próbuje zaprotestować, zostaje zlekceważony, a zwycięzca spokojnie odchodzi na zakupy.

   Co to dowodzi: W „Tangu” inteligent Artur ginie z ręki Edka; tu przegrana jest drobna, ale mechanizm ten sam. Nawiązanie pokazuje, że brutalna siła wygrywa nie tylko w dramacie, lecz także na ulicy.

3. 3

   3.Odwołanie do „Tanga” służy ocenie i uogólnieniu, a nie samej grze literackiej.

   Scena: W finale „Tanga” Edek po zabiciu Artura przejmuje władzę w domu i tańczy z Eugeniuszem tango „La Cumparsita”. Nowakowski przenosi to zwycięstwo z groteskowego salonu na zwykłą miejską ulicę, a narrator jedynie obserwuje zdarzenie z boku.

   Co to dowodzi: To, co u Mrożka było groteskową przestrogą, u Nowakowskiego staje się codziennością. Dzięki nawiązaniu krótki tekst mówi nie o jednym kierowcy, lecz o całym społeczeństwie.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  Zbigniew Herbert, „Tren Fortynbrasa”

  Herbert nawiązuje do „Hamleta”, oddając głos Fortynbrasowi, by zestawić idealistę z pragmatykiem władzy. Podobnie jak u Nowakowskiego cudzy tekst jest narzędziem nowego komentarza: pozwala w skrócie zderzyć dwa typy ludzi i pokazać, kto wygrywa w realnym świecie.

• historycznoliteracki

  Intertekstualność (pojęcie wprowadzone przez Julię Kristevę)

  Według tej koncepcji każdy tekst jest siecią odwołań do innych tekstów. Opowiadanie Nowakowskiego to wyrazisty przykład: jego pełny sens ujawnia się dopiero w dialogu z „Tangiem”.

• filozoficzny

  José Ortega y Gasset, „Bunt mas”

  Ortega y Gasset opisał człowieka masowego, który bez zahamowań narzuca innym swoje racje i nie uznaje żadnych norm ponad sobą. Kierowca forda i Edek z „Tanga” to literackie wcielenia tego typu, co pokazuje, że Nowakowski mówi o szerszym zjawisku społecznym.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wskaż „Tango” Mrożka jako tekst, do którego nawiązuje Nowakowski, i postaw tezę o celu nawiązania.
2. 2Argument 1: tytuł z cudzysłowem i porównanie kierowcy forda do Edka; imię jako skrót całego typu.
3. 3Argument 2: spór o miejsce parkingowe jako miniatura starcia Artura z Edkiem.
4. 4Kontekst: „Tren Fortynbrasa” Herberta jako inny przykład nawiązania, które służy nowemu komentarzowi.
5. 5Zakończenie: finał „Tanga” przeniesiony na ulicę; wniosek, że nawiązanie uogólnia i ocenia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Stwierdzenie, że nawiązanie istnieje, bez wyjaśnienia celu. Pytanie brzmi „w jakim celu”, więc nazwij funkcje: uogólnienie, ocena, skrót charakterystyki, komentarz do rzeczywistości.
• Nieznajomość „Tanga”. Musisz umieć krótko powiedzieć, kim jest Edek, kim Artur i jak kończy się dramat, bo bez tego nawiązanie jest niezrozumiałe.
• Streszczanie opowiadania zamiast porównywania. Zestaw konkretnie układ sił: inteligent przegrywa z siłaczem w obu tekstach.
• Kontekst, który niczego nie dowodzi. Jeśli przywołujesz inny utwór z nawiązaniem, np. „Tren Fortynbrasa”, powiedz, że również służy on komentarzowi do rzeczywistości.

O co może dopytać egzaminator

• Kim jest Edek w „Tangu” Mrożka i jak zdobywa władzę?
• Dlaczego w tytule opowiadania imię Edek zostało ujęte w cudzysłów?
• Podaj inny przykład utworu, w którym nawiązanie do innego tekstu zmienia jego sens.