Stan wojenny z perspektywy obcokrajowca

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odróżniasz perspektywę bohatera-obcokrajowca od perspektywy narratora i autorki oraz wiesz, po co Tokarczuk wybiera obcego świadka.
• Czy argumenty opierasz na konkretnych sytuacjach z opowiadania, a nie na ogólnym opisie stanu wojennego z podręcznika.
• Czy kontekst historyczny (13 grudnia 1981, Solidarność, internowania) służy tezie, a nie jest osobnym wykładem.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Spojrzenie obcokrajowca w opowiadaniu Tokarczuk pozwala pokazać stan wojenny jako rzeczywistość absurdalną i opresyjną, bo bohater nie potrafi uznać jej za normalną.
• Wersja 2Perspektywa Andrewsa ujawnia, że stan wojenny odebrał ludziom nie tylko wolność, lecz także zdolność porozumiewania się i orientacji w świecie, a zachodni gość tylko to uwypukla.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Obcy nie zna reguł nowej rzeczywistości, więc to, co dla Polaków staje się narzuconą normą, dla niego jest szokiem.

   Scena: Andrews, brytyjski profesor, przyjeżdża do Warszawy tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego i nie wie, co się stało: nie może skontaktować się z przewodniczką Gosią, telefon w mieszkaniu nie działa, a w mieście widać czołgi i wojsko.

   Co to dowodzi: Zdziwienie bohatera działa jak ocena: skoro gość z zewnątrz nie przyjmuje takiej sytuacji za oczywistą, widać, jak bardzo decyzja władz zmieniła zwykłe życie.

2. 2

   2.Stan wojenny uderza w komunikację: brak informacji i przerwana łączność stają się narzędziem władzy.

   Scena: Profesor nie zna polskiego i nie może się z nikim porozumieć ani zadzwonić po pomoc. Codzienność, na przykład sprawa żywego karpia, wydaje mu się absurdalna, a pomoc przynosi dopiero przypadkowo spotkany Polak.

   Co to dowodzi: Bohater zostaje odcięty od świata i od zrozumienia sytuacji, co pokazuje, że przemoc systemu działała także przez dezorientację, nie tylko przez siłę.

3. 3

   3.Zderzenie wyobrażeń Zachodu o Polsce z realiami pokazuje przepaść między światami i tragikomiczny wymiar sytuacji.

   Scena: Naukowe plany gościa z Zachodu zderzają się z absurdem rzeczywistości: zamiast wygłosić wykład, profesor błąka się po mieście, aż przypadkowo spotkany Polak odwozi go do ambasady.

   Co to dowodzi: Plany bohatera okazują się nieadekwatne do rzeczywistości, więc czytelnik widzi, że historia (decyzja polityczna) potrafi zniweczyć nawet najzwyklejsze sprawy jednostki.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Wprowadzenie stanu wojennego 13 grudnia 1981 roku (gen. Wojciech Jaruzelski, Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego)

  Podaj fakty tłumaczące sytuację bohatera: internowania działaczy Solidarności, godzina milicyjna, zawieszenie łączności telefonicznej, patrole wojska. Powiąż je z doświadczeniem Andrewsa, żeby pokazać, skąd bierze się jego dezorientacja.

• literacki

  „Rosja w roku 1839” Astolpha de Custine'a

  Francuski podróżnik opisuje Rosję carską jako obserwator z zewnątrz, który dostrzega rzeczy niewidoczne dla miejscowych. Porównaj: tak jak Custine, Andrews widzi system przez zdziwienie, a nie przez przyzwyczajenie.

• kulturowy

  Film „Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy (1981)

  Film nagrodzony Złotą Palmą w Cannes pokazuje Polskę w czasie nadziei związanej z Solidarnością. Wykorzystaj go, by przypomnieć, jak świat patrzył na Polskę tuż przed stanem wojennym i dlaczego zderzenie Andrewsa z nową rzeczywistością jest tak ostre.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: zacznij od tezy, że obcokrajowiec jest w opowiadaniu świadkiem, który dzięki dystansowi ocenia stan wojenny, a krótko wskaż, kim jest Andrews i w jakich okolicznościach trafia do Warszawy.
2. 2Argument 1: pokaż szok i dezorientację bohatera, który nie zna reguł nowej rzeczywistości, i wyjaśnij, co ta reakcja mówi o stanie wojennym.
3. 3Argument 2: omów brak informacji, przerwaną łączność i barierę językową jako przejaw opresji i pokaż to na przykładzie sytuacji, w których Andrews nie wie, co się dzieje.
4. 4Kontekst: wprowadź fakty z 13 grudnia 1981 roku i powiąż je z doświadczeniem bohatera, a nie tylko wymień daty.
5. 5Zakończenie: wróć do tezy i podsumuj, co zyskuje opowiadanie dzięki spojrzeniu spoza polskiego doświadczenia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opowiadanie historii stanu wojennego zamiast pracy z utworem. Każdy fakt historyczny łącz z konkretną sytuacją Andrewsa i z tezą.
• Utożsamianie perspektywy bohatera z poglądem autorki. Zaznacz, że to zabieg literacki: Tokarczuk wybiera obcego świadka, bo dzięki niemu może pokazać rzeczywistość bez oswojenia.
• Ogólniki typu „był to trudny czas”. Podaj nazwy: decyzja z 13 grudnia, internowania, godzina milicyjna, odcięta łączność, i powiąż je z wydarzeniami w opowiadaniu.
• Pominięcie tragikomicznego albo absurdalnego tonu sytuacji. Wspomnij, że nie tylko dramat, ale i dysonans między planami gościa a rzeczywistością buduje wymowę utworu.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego autorka powierza opowieść o stanie wojennym obcokrajowcowi, a nie polskiemu bohaterowi?
• Czy to opowiadanie można nazwać świadectwem historycznym, czy raczej literacką interpretacją wydarzeń?
• Jak inni autorzy ukazują stan wojenny w literaturze i jak różni się to od ujęcia Tokarczuk?