Zagłada z perspektywy świadka i uczestnika wydarzeń w getcie

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wyjaśniasz, na czym polega podwójna perspektywa Edelmana: świadka deportacji na Umschlagplatzu i uczestnika walki w kwietniu 1943 roku.
• Czy zauważasz specyfikę formy: rozmowa Hanny Krall z Edelmanem, rzeczowy ton, przeplatanie wspomnień z getta z pracą kardiologa w latach siedemdziesiątych.
• Czy pokazujesz, jak Edelman przewartościowuje heroizm (śmierć z bronią w ręku i godność idących do wagonów, ratowanie pojedynczych osób).

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Perspektywa Marka Edelmana, świadka i uczestnika wydarzeń, odziera Zagładę z patosu i pokazuje, że w getcie liczył się wybór sposobu życia i śmierci, a nie bohaterskie pozy.
• Wersja 2„Zdążyć przed Panem Bogiem” pokazuje, że świadek Zagłady nosi w sobie obowiązek ratowania życia: najpierw przy Umschlagplatzu, a po wojnie przy stole operacyjnym.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Jako świadek Edelman widzi Zagładę z bliska, przy bramie Umschlagplatzu.

   Scena: Edelman jako goniec szpitalny stoi przy placu, z którego odchodzą transporty do Treblinki, i wyprowadza z tłumu pojedyncze osoby, podając je za chore. Wspomina, że obok niego przeszły setki tysięcy ludzi, i opowiada o Poli Lifszyc, która dobrowolnie poszła za matką do wagonu.

   Co to dowodzi: Perspektywa świadka jest konkretna i bezsilna zarazem: może ocalić tylko nielicznych. Ta bezsilność wyjaśnia, dlaczego później tak ważne staje się dla niego ratowanie każdego życia.

2. 2

   2.Jako uczestnik powstania Edelman odbiera walce romantyczny patos.

   Scena: Edelman, jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej, mówi o powstaniu rzeczowo: chodziło o to, by nie dać się zabić biernie i samemu wybrać sposób śmierci. Wspomina Mordechaja Anielewicza, komendanta, który zginął w bunkrze przy Miłej 18, jako zwykłego młodego człowieka, a nie pomnik, i podkreśla, że spokojne pójście na śmierć w wagonie wymagało nie mniejszej godności niż walka.

   Co to dowodzi: Uczestnik wie, jak wyglądała walka naprawdę, dlatego odrzuca heroiczną legendę. Godność ludzi idących do wagonów jest dla niego równie ważna jak godność walczących.

3. 3

   3.Doświadczenie getta przekłada się na powojenną pracę kardiologa.

   Scena: Krall przeplata wspomnienia z getta z relacją z lat siedemdziesiątych, gdy Edelman jako kardiolog, razem z chirurgiem profesorem Janem Mollem, walczy o chorych podczas ryzykownych operacji serca. Edelman mówi, że Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a on stara się szybko osłonić płomień i zdążyć przed Nim.

   Co to dowodzi: Świadek Zagłady wie, ile znaczy jedno życie, i właśnie dlatego walczy o każde. Tytuł książki łączy obie perspektywy: getto i szpital.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego

  Borowski, także świadek i uczestnik, opowiada o obozie chłodnym głosem Tadka, więźnia pracującego przy rampie. Podobnie jak Edelman rezygnuje z patosu, bo tylko rzeczowy ton jest wiarygodny wobec skali zbrodni.

• historyczny

  Powstanie w getcie warszawskim (19 kwietnia – 16 maja 1943)

  Powstanie wybuchło, gdy Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta, a walczący nie mieli szans na zwycięstwo. Ta wiedza potwierdza słowa Edelmana, że walka była wyborem sposobu śmierci, a nie próbą wygranej.

• kulturowy

  „Pianista” Romana Polańskiego (2002)

  Film według wspomnień Władysława Szpilmana pokazuje Umschlagplatz, z którego bohatera w ostatniej chwili wyciąga z tłumu policjant żydowski. Scena przypomina działania Edelmana przy bramie placu i pokazuje, jak przypadkowe było ocalenie pojedynczych osób.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: przedstaw Edelmana jako świadka i uczestnika, postaw tezę o odarciu Zagłady z patosu.
2. 2Argument 1: Umschlagplatz, wyprowadzanie ludzi z tłumu, historia Poli Lifszyc.
3. 3Argument 2: powstanie w getcie, Anielewicz i Miła 18; wybór sposobu śmierci.
4. 4Kontekst: „Proszę państwa do gazu” Borowskiego jako podobnie chłodna relacja albo historia powstania.
5. 5Zakończenie: praca kardiologa i metafora osłaniania płomienia; wniosek o wartości jednego życia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mówienie o Edelmanie tylko jako o bohaterze powstania. Pytanie dotyczy też perspektywy świadka, więc omów Umschlagplatz i jego pracę gońca szpitalnego.
• Przypisywanie książce patetycznego tonu. Edelman celowo mówi chłodno i z dystansem; to jedna z najważniejszych cech jego relacji.
• Pomijanie współczesnego planu książki. Wątek kardiologiczny i tytułowa metafora świecy wyjaśniają, jak doświadczenie getta wpłynęło na całe życie Edelmana.
• Nieprecyzyjne fakty historyczne. Powstanie wybuchło w kwietniu 1943 roku, a transporty z Umschlagplatzu kierowano przede wszystkim do Treblinki.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Edelman unika wzniosłych słów, mówiąc o powstaniu?
• Co oznacza tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?
• Czy Twoim zdaniem świadek i uczestnik może opowiadać o Zagładzie obiektywnie?