Pytanie jawne nr 59 · matura 2027 · „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall

Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?

Odpowiedz twierdząco, ale z zastrzeżeniem: w getcie warszawskim nie da się uniknąć śmierci, można jednak wybrać sposób, w jaki się ją przyjmuje. Myśl przewodnia: Marek Edelman pokazuje godność nie tylko w walce zbrojnej, lecz także w spokojnym pójściu na śmierć, w lojalności wobec bliskich i w ratowaniu ludzi przed upodleniem.
Zadanie z listy CKE59
Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall · sprawdzone z listą CKE 1.10.2026

Pełna wypowiedź na 3 minuty

Teza, dwa argumenty ze scen lektury, kontekst funkcjonalny i wniosek w jednej wypowiedzi na pełny czas egzaminu, a do tego dopytania egzaminatora z odpowiedziami i pułapki tego pytania. Fragment poniżej czyta każdy; całość odblokowuje konto z dostępem.

Pełna wypowiedź egzaminacyjna ok. 3 min mówienia · 366 słów

Uważam, że zachowanie godności w skrajnych sytuacjach jest możliwe, nawet jeśli nie da się uniknąć śmierci. W getcie warszawskim ludzie mogli wybrać sposób, w jaki zginą, i to dawało im poczucie godności.

Treść dla kont z dostępem

Odblokuj tę wypowiedź za darmo

Darmowe konto: 3 pełne wypowiedzi do wyboru

Dalsza część wypowiedzi, 3 dopytania egzaminatora z odpowiedziami i 4 pułapki tego pytania.

  • Pełne wypowiedzi do pytań jawnych z polskiego, każda na około 3 minuty mówienia
  • Symulator egzaminu z wynikiem według kryteriów CKE i poprawki najsłabszych fragmentów
  • Jednorazowa płatność, 14 dni na zwrot bez podania przyczyny

Masz już konto? Ten sam przycisk prowadzi do logowania. Pakiet Start daje wszystkie wypowiedzi, z dostępem do 30 czerwca 2027.

Jak odpowiedzieć na pytanie 59: na co patrzy egzaminator

  • Czy rozumiesz, że godność w książce Krall nie oznacza wyłącznie bohaterskiej walki, i umiesz to pokazać na wypowiedziach Edelmana.
  • Czy odwołujesz się do konkretnych postaci i wydarzeń: Umschlagplatz, Adama Czerniakowa, Poli Lifszyc, powstania w getcie, pracy Edelmana jako kardiologa.
  • Czy formułujesz jasną odpowiedź na pytanie problemowe i rozważasz jej granice, a nie tylko opisujesz realia getta.
Jak liczone są punkty za merytorykę

Teza: dwie możliwe wersje

  • Wersja 1Zachowanie godności w skrajnej sytuacji jest możliwe, bo nawet gdy nie da się wybrać życia, można wybrać postawę wobec śmierci.
  • Wersja 2„Zdążyć przed Panem Bogiem” pokazuje, że godność w getcie miała wiele form: walkę, wierność bliskim i ciche, spokojne pójście na śmierć.

Lektura i argumenty: sceny z „Zdążyć przed Panem Bogiem”

  1. 1.Powstanie w getcie było walką o sposób umierania, a nie o zwycięstwo.

    Scena: Edelman, jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej, opowiada Krall, że powstańcy nie mieli szans wygrać. Chodziło o to, by nie dać się zabić bez oporu i samemu wybrać, jak się zginie.

    Co to dowodzi: Skoro śmierć była pewna, godność polegała na wyborze postawy wobec niej. Walka dała ludziom poczucie, że nie są tylko bezwolnymi ofiarami.

  2. 2.Godność nie wymaga broni: wyraża się także w ciszy i wierności bliskim.

    Scena: Edelman podkreśla, że spokojne pójście na śmierć w wagonach było znacznie trudniejsze niż strzelanie, i nie uznaje śmierci z bronią w ręku za wyższą od śmierci bez broni. Przywołuje historię Poli Lifszyc, która mogła się ratować, ale wróciła do matki i razem z nią weszła do wagonu.

    Co to dowodzi: Te przykłady pokazują, że godność nie jest zarezerwowana dla bohaterów z bronią. Wierność bliskim w obliczu śmierci jest równie wielkim aktem człowieczeństwa.

  3. 3.Godność oznacza też odpowiedzialność za innych, a jej brak Edelman ocenia surowo.

    Scena: Edelman zarzuca Adamowi Czerniakowowi, prezesowi Judenratu, że jego samobójstwo w obliczu wywózek było sprawą prywatną: nie wezwał ludzi do oporu, a mógł umrzeć tak, by jego śmierć stała się sygnałem dla getta. Sam Edelman, stojąc przy Umschlagplatzu jako goniec szpitala, wyprowadzał ludzi z transportów, a po wojnie jako kardiolog ratuje chorych, by zdążyć przed Panem Bogiem.

    Co to dowodzi: W tej perspektywie godność to nie tylko osobista postawa, ale też troska o innych. Edelman przez całe życie traktuje ratowanie ludzi jako odpowiedź na doświadczenie getta.

Konteksty, które coś dowodzą

  • filozoficzny

    Viktor E. Frankl, „Człowiek w poszukiwaniu sensu”

    Frankl, więzień obozów koncentracyjnych, twierdzi, że nawet w skrajnych warunkach człowiekowi zostaje wolność wyboru postawy wobec cierpienia. To filozoficzne uzasadnienie tezy, że w getcie można było zachować godność, choć nie dało się ocalić życia.

  • literacki

    „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (Michał Kostylew)

    Kostylew wkłada rękę do ognia, by nie pracować dla systemu, który go zniewolił, i ostatecznie wybiera śmierć zamiast wywózki. Podobnie jak bohaterowie Krall, broni godności tam, gdzie nie ma już nadziei na ocalenie.

  • historyczny

    Powstanie w getcie warszawskim (kwiecień–maj 1943)

    Przegrane z góry powstanie było pierwszym zbrojnym zrywem w miastach okupowanej Europy. Fakt, że kilkuset słabo uzbrojonych bojowników walczyło tygodniami, potwierdza, że celem była godna śmierć, a nie zwycięstwo.

Plan wypowiedzi

  1. 1Wstęp: odpowiedz, że zachowanie godności jest możliwe jako wybór postawy wobec śmierci.
  2. 2Argument 1: powstanie w getcie jako walka o sposób umierania.
  3. 3Argument 2: ciche pójście na śmierć i historia Poli Lifszyc; godność bez broni.
  4. 4Kontekst: Frankl i wolność wyboru postawy wobec cierpienia.
  5. 5Zakończenie: Czerniaków, Umschlagplatz i praca kardiologa; godność jako odpowiedzialność za innych.

Krótki przykład wypowiedzi

Autorski przykład ok. 2 min mówienia · 219 słów

Uważam, że zachowanie godności w skrajnej sytuacji jest możliwe, bo nawet gdy człowiek nie może wybrać życia, może wybrać postawę wobec śmierci. Pokazuje to „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, czyli rozmowa z Markiem Edelmanem, jednym z dowódców powstania w getcie warszawskim. Edelman mówi wprost, że powstańcy nie mieli szans na zwycięstwo. Chodziło o to, żeby nie dać się zabić bez oporu i samemu wybrać, jak się zginie. To pierwszy argument: walka była obroną godności, a nie wojskową strategią. Drugi argument jest dla mnie jeszcze ważniejszy. Edelman podkreśla, że spokojne pójście na śmierć w wagonach było znacznie trudniejsze niż strzelanie, a śmierć bez broni nie była mniej godna. Wspomina Polę Lifszyc, która mogła się ratować, ale wróciła do matki i razem z nią weszła do wagonu. Widać więc, że godność nie wymaga broni, może nią być wierność bliskim. Jako kontekst przywołuję Viktora Frankla, który w książce „Człowiek w poszukiwaniu sensu” pisze, że nawet w obozie człowiekowi zostaje wolność wyboru postawy wobec cierpienia. To dokładnie ta wolność, o której mówi Edelman. Trzeba jednak dodać, że godność oznacza też odpowiedzialność za innych. Edelman zarzuca Czerniakowowi, że popełnił samobójstwo, nie wzywając ludzi do oporu. Sam po wojnie jako kardiolog ratuje chorych, próbując zdążyć przed Panem Bogiem. Wnioskuję, że w skrajnych sytuacjach nie zawsze da się ocalić życie, ale zawsze można ocalić człowieczeństwo.

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami. Pełną wersję na 3 minuty znajdziesz na górze strony.

Częste błędy

  • Utożsamianie godności wyłącznie z walką zbrojną: Edelman podkreśla godność ludzi, którzy spokojnie szli na śmierć.
  • Traktowanie książki jak powieści: to reportaż oparty na rozmowie Hanny Krall z Markiem Edelmanem, a narracja przeplata wspomnienia getta z jego pracą kardiologa.
  • Ocenianie Czerniakowa bez zrozumienia zarzutu: Edelman nie kwestionuje jego cierpienia, lecz to, że nie wezwał ludzi do oporu.
  • Brak wyraźnej odpowiedzi na pytanie: zacznij od jasnego stanowiska, a na końcu je potwierdź.

Dopytania egzaminatora

  • Co oznacza tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?
  • Dlaczego Edelman ocenia samobójstwo Czerniakowa krytycznie?
  • Czy godność można zachować bez walki? Podaj przykład z książki.

Odpowiedzi na dopytania są w pełnej wypowiedzi na górze strony.

Odpowiedz na głos i poćwicz dopytania

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?

Edelman po wojnie jako kardiolog ratuje ludzi, których życie jest zagrożone. Porównuje to do osłaniania płomienia świecy, który Bóg chce zgasić: lekarz próbuje zdążyć przed Nim i przedłużyć życie chorego.

Jak w książce Krall pokazana jest godność w getcie?

Godność ma wiele form: walkę zbrojną w powstaniu, spokojne pójście na śmierć, wierność bliskim jak u Poli Lifszyc oraz ratowanie innych, czym Edelman zajmuje się w getcie i po wojnie.

Jaki kontekst pasuje do tematu godności w skrajnych sytuacjach?

Dobrze działa „Człowiek w poszukiwaniu sensu” Viktora Frankla o wolności wyboru postawy wobec cierpienia oraz „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego, zwłaszcza historia Kostylewa.

Weryfikacja merytoryczna i zgodność z CKE (2026–2028)

Brzmienie i numeracja pytania (#59) zweryfikowane z oficjalnym dokumentem: Lista pytań jawnych CKE (lata 2026–2028) w dniu 1.10.2026.

Struktura opracowania (teza, argument ze sceny lektury obowiązkowej „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, kontekst funkcjonalny) powstała w zespole redakcyjnym Matury Ustne zgodnie z kryteriami oceniania CKE dla pasma 5–8 punktów (kryteria oceniania, o nas). Ostatnia aktualizacja merytoryczna: 4.11.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.

Do matury ustnej z polskiego: kilka miesięcy

Odpowiedz na to pytanie na głos

Ocena według kryteriów CKE z cytatem z Twojej wypowiedzi i poprawką. Za darmo, bez karty.

Zrób darmową symulację

Daty: komunikat CKE o harmonogramie 2027