Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz, że godność w książce Krall nie oznacza wyłącznie bohaterskiej walki, i umiesz to pokazać na wypowiedziach Edelmana.
• Czy odwołujesz się do konkretnych postaci i wydarzeń: Umschlagplatz, Adama Czerniakowa, Poli Lifszyc, powstania w getcie, pracy Edelmana jako kardiologa.
• Czy formułujesz jasną odpowiedź na pytanie problemowe i rozważasz jej granice, a nie tylko opisujesz realia getta.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Zachowanie godności w skrajnej sytuacji jest możliwe, bo nawet gdy nie da się wybrać życia, można wybrać postawę wobec śmierci.
• Wersja 2„Zdążyć przed Panem Bogiem” pokazuje, że godność w getcie miała wiele form: walkę, wierność bliskim i ciche, spokojne pójście na śmierć.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Powstanie w getcie było walką o sposób umierania, a nie o zwycięstwo.

   Scena: Edelman, jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej, opowiada Krall, że powstańcy nie mieli szans wygrać. Chodziło o to, by nie dać się zabić bez oporu i samemu wybrać, jak się zginie.

   Co to dowodzi: Skoro śmierć była pewna, godność polegała na wyborze postawy wobec niej. Walka dała ludziom poczucie, że nie są tylko bezwolnymi ofiarami.

2. 2

   2.Godność nie wymaga broni: wyraża się także w ciszy i wierności bliskim.

   Scena: Edelman podkreśla, że spokojne pójście na śmierć w wagonach było znacznie trudniejsze niż strzelanie, i nie uznaje śmierci z bronią w ręku za wyższą od śmierci bez broni. Przywołuje historię Poli Lifszyc, która dobrowolnie wsiadła z matką do wagonu.

   Co to dowodzi: Te przykłady pokazują, że godność nie jest zarezerwowana dla bohaterów z bronią. Wierność bliskim w obliczu śmierci jest równie wielkim aktem człowieczeństwa.

3. 3

   3.Godność oznacza też odpowiedzialność za innych, a jej brak Edelman ocenia surowo.

   Scena: Edelman zarzuca Adamowi Czerniakowowi, prezesowi Judenratu, że jego samobójstwo w obliczu wywózek było decyzją prywatną, bo nie wezwał ludzi do oporu. Sam Edelman, stojąc przy Umschlagplatzu jako goniec szpitala, wyprowadzał ludzi z transportów, a po wojnie jako kardiolog ratuje chorych, by zdążyć przed Panem Bogiem.

   Co to dowodzi: W tej perspektywie godność to nie tylko osobista postawa, ale też troska o innych. Edelman przez całe życie traktuje ratowanie ludzi jako odpowiedź na doświadczenie getta.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Viktor E. Frankl, „Człowiek w poszukiwaniu sensu”

  Frankl, więzień obozów koncentracyjnych, twierdzi, że nawet w skrajnych warunkach człowiekowi zostaje wolność wyboru postawy wobec cierpienia. To filozoficzne uzasadnienie tezy, że w getcie można było zachować godność, choć nie dało się ocalić życia.

• literacki

  „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego (Michał Kostylew)

  Kostylew wkłada rękę do ognia, by nie pracować dla systemu, który go zniewolił, i ostatecznie wybiera śmierć zamiast wywózki. Podobnie jak bohaterowie Krall, broni godności tam, gdzie nie ma już nadziei na ocalenie.

• historyczny

  Powstanie w getcie warszawskim (kwiecień–maj 1943)

  Przegrane z góry powstanie było pierwszym zbrojnym zrywem w miastach okupowanej Europy. Fakt, że kilkuset słabo uzbrojonych bojowników walczyło tygodniami, potwierdza, że celem była godna śmierć, a nie zwycięstwo.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: odpowiedz, że zachowanie godności jest możliwe jako wybór postawy wobec śmierci.
2. 2Argument 1: powstanie w getcie jako walka o sposób umierania.
3. 3Argument 2: ciche pójście na śmierć i historia Poli Lifszyc; godność bez broni.
4. 4Kontekst: Frankl i wolność wyboru postawy wobec cierpienia.
5. 5Zakończenie: Czerniaków, Umschlagplatz i praca kardiologa; godność jako odpowiedzialność za innych.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie godności wyłącznie z walką zbrojną: Edelman podkreśla godność ludzi, którzy spokojnie szli na śmierć.
• Traktowanie książki jak powieści: to reportaż oparty na rozmowie Hanny Krall z Markiem Edelmanem, a narracja przeplata wspomnienia getta z jego pracą kardiologa.
• Ocenianie Czerniakowa bez zrozumienia zarzutu: Edelman nie kwestionuje jego cierpienia, lecz to, że nie wezwał ludzi do oporu.
• Brak wyraźnej odpowiedzi na pytanie: zacznij od jasnego stanowiska, a na końcu je potwierdź.

O co może dopytać egzaminator

• Co oznacza tytuł „Zdążyć przed Panem Bogiem”?
• Dlaczego Edelman ocenia samobójstwo Czerniakowa krytycznie?
• Czy godność można zachować bez walki? Podaj przykład z książki.