Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wyjaśniasz, jak działa nowomowa: zmniejszanie liczby słów, usuwanie niewygodnych znaczeń, łączenie sprzeczności w hasłach Partii.
• Czy odwołujesz się do konkretnych fragmentów: rozmowy Winstona z Syme’em o słowniku, haseł na gmachu Ministerstwa Prawdy, dwójmyślenia, dodatku o zasadach nowomowy.
• Czy kontekst pokazuje realny związek języka i władzy (np. język propagandy III Rzeszy lub PRL, filozofia języka) i dowodzi, że mechanizm z powieści nie jest czystą fikcją.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Roku 1984” nowomowa ogranicza wolność człowieka u samego źródła, bo odbiera mu słowa, a bez słów nie da się myśleć o buncie.
• Wersja 2Orwell pokazuje, że władza totalitarna nie zadowala się kontrolą czynów: przez język chce zapanować nad myślami, by nieposłuszeństwo stało się niemożliwe.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Celem nowomowy jest zawężenie myślenia przez zmniejszanie liczby słów.

   Scena: Syme, kolega Winstona pracujący nad nowym wydaniem słownika nowomowy, z entuzjazmem tłumaczy, że niszczy dziesiątki słów dziennie. Wyjaśnia, że zamiast wielu określeń wystarczy jedno słowo z przedrostkami, a słowo „zły” zastąpi „niedobry”. Ostatecznym celem ma być to, by myślozbrodnia stała się niemożliwa, bo nie będzie słów, którymi można ją wyrazić.

   Co to dowodzi: Ta rozmowa wprost pokazuje mechanizm: ubożenie języka prowadzi do ubożenia myśli. Człowiek, który nie ma słów na niezgodę, traci wolność wewnętrzną, zanim zdąży się zbuntować.

2. 2

   2.Nowomowa oswaja ludzi ze sprzecznościami i niszczy zdolność logicznego myślenia.

   Scena: Na gmachu Ministerstwa Prawdy widnieją hasła Partii: wojna to pokój, wolność to niewola, ignorancja to siła. Mieszkańcy Oceanii mają praktykować dwójmyślenie, czyli jednocześnie wierzyć w dwa sprzeczne twierdzenia i zapominać o tym, że się zapomniało.

   Co to dowodzi: Jeśli słowa mogą oznaczać swoje przeciwieństwo, nie da się oprzeć na nich żadnego sprzeciwu. Nowomowa i dwójmyślenie razem rozbijają rozum, który jest warunkiem wolności.

3. 3

   3.Kontrola języka i przeszłości prowadzi do całkowitego podporządkowania człowieka.

   Scena: Winston w Ministerstwie Prawdy codziennie przerabia stare artykuły tak, by zgadzały się z aktualną linią Partii. Później sam Syme znika bez śladu, bo jest zbyt inteligentny. Na końcu Winston, złamany przez O’Briena, gotów jest przyjąć, że dwa plus dwa równa się pięć, i kocha Wielkiego Brata.

   Co to dowodzi: Skoro władza decyduje o znaczeniu słów i o treści przeszłości, człowiek nie ma żadnego punktu oparcia. Los Winstona dowodzi, że bez własnego języka i pamięci wolność zostaje ostatecznie odebrana.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Victor Klemperer, „LTI. Notatnik filologa”

  Klemperer, filolog żyjący w III Rzeszy, opisał, jak nazistowski język zmieniał myślenie Niemców przez powtarzanie tych samych słów i haseł. To dowód, że mechanizm z powieści Orwella ma odpowiednik w historii: język propagandy rzeczywiście ogranicza wolność myślenia.

• filozoficzny

  Ludwig Wittgenstein, „Traktat logiczno-filozoficzny”

  Wittgenstein twierdził, że granice języka wyznaczają granice świata, jaki człowiek potrafi pomyśleć. Partia w „Roku 1984” wykorzystuje tę zależność celowo: zawężając język, zawęża świat swoich obywateli.

• kulturowy

  Michał Głowiński i badania nad nowomową w PRL

  Głowiński opisywał język propagandy w Polsce Ludowej, w którym słowa traciły znaczenie, a rzeczywistość zastępowały rytualne formuły. Ten kontekst pokazuje, że Orwell przewidział zjawisko znane z naszej historii, co wzmacnia uniwersalność tezy.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że nowomowa ogranicza wolność u źródła, bo odbiera słowa potrzebne do myślenia.
2. 2Argument 1: rozmowa Winstona z Syme’em o niszczeniu słów i celu nowomowy.
3. 3Argument 2: hasła Partii i dwójmyślenie jako niszczenie logicznego myślenia.
4. 4Kontekst: Klemperer i język III Rzeszy albo nowomowa PRL u Głowińskiego.
5. 5Zakończenie: przerabianie przeszłości, zniknięcie Syme’a i złamanie Winstona; bez języka nie ma wolności.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie nowomowy z samą propagandą. Pokaż różnicę: propaganda przekonuje, a nowomowa ma sprawić, że przeciwnych myśli nie da się nawet sformułować.
• Ogólniki bez fragmentów powieści. Rozmowa z Syme’em i hasła Partii to najlepsze dowody, przywołaj je konkretnie.
• Mylenie dwójmyślenia z kłamstwem. Dwójmyślenie to zdolność szczerego wierzenia w sprzeczności i zapominania o tym, a nie zwykłe świadome oszukiwanie.
• Kontekst współczesny bez uzasadnienia. Jeśli porównujesz nowomowę do dzisiejszego języka mediów, wskaż konkretny mechanizm, a nie tylko luźne podobieństwo.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Syme, który tak wierzy w nowomowę, zostaje usunięty?
• Czym różni się nowomowa od zwykłej propagandy?
• Czy zjawisko nowomowy można zauważyć także współcześnie?