Wojna i okupacja · 4 pytania jawne
Motywy i problemy
totalitaryzm i kontrolapropaganda i fałszowanie historiinowomowa i dwójmyśleniewolność i bunt jednostkimiłość jako akt oporuantyutopiaLista CKE 2026–2028
Przed egzaminem
Częsty błąd
Mylenie nowomowy z propagandą: propaganda narzuca treść przekazu, a nowomowa niszczy język tak, by nie dało się nawet pomyśleć sprzeciwu.
Sceny do argumentów
Zebrane z naszych opracowań. Ta sama scena może dowodzić różnych tez, zależnie od pytania.
Doskonałość Oceanii opiera się na fałszowaniu prawdy.
Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie poprawia dawne numery „Timesa” tak, by zgadzały się z aktualnymi tezami Partii, a niewygodne dokumenty są niszczone. Jedno z haseł Partii głosi, że kto kontroluje przeszłość, ten kontroluje przyszłość.
W pytaniu 66: Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?Doskonała kontrola wymaga zniszczenia języka i samodzielnego myślenia.
Syme, filolog pracujący nad słownikiem nowomowy, z entuzjazmem tłumaczy Winstonowi, że celem jest takie zawężenie języka, by myślozbrodnia stała się niemożliwa. Wkrótce sam znika, a teleekrany i Policja Myśli śledzą każdy gest obywateli, także podczas Dwóch Minut Nienawiści.
W pytaniu 66: Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?Władza w Oceanii nie służy szczęściu ludzi, lecz samej sobie.
W Ministerstwie Miłości O’Brien torturuje Winstona i wyjaśnia mu, że Partia dąży do władzy dla samej władzy, a obraz przyszłości to but depczący ludzką twarz bez końca. W Pokoju 101, przerażony szczurami, Winston zdradza Julię, a w finale kocha Wielkiego Brata.
W pytaniu 66: Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?Pierwszym aktem wolności jest zachowanie własnej myśli i zapisywanie prawdy.
Winston kupuje w sklepie z antykami zeszyt i zaczyna prowadzić dziennik w kącie pokoju, którego nie obejmuje teleekran; zapisuje w nim swoje wątpliwości wobec Partii i pamięć o przeszłości.
W pytaniu 67: Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Wolność trzeba budować w relacji z drugim człowiekiem: miłość i zaufanie są buntem przeciw Partii.
Winston i Julia spotykają się w lesie, a potem w pokoju wynajętym nad sklepem Charringtona; ich związek, wbrew zakazom Partii, daje im poczucie prywatności i bliskości, której system nie chce dopuścić. Okazuje się jednak, że Charrington jest agentem Policji Myśli.
W pytaniu 67: Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Utwór wskazuje granicę oporu: gdy system uderza w lęk człowieka, wolność może zostać złamana.
W Pokoju 101 O’Brien grozi Winstonowi szczurami, a Winston w panice prosi, by zrobiono to Julii; w finale okazuje się, że kocha Wielkiego Brata.
W pytaniu 67: Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?Propaganda unieważnia przeszłość, więc Partia może w każdej chwili ogłosić swoją wersję historii.
Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie przerabia stare numery gazet tak, by pasowały do aktualnej linii Partii; gdy trzeba, wymyśla nawet nieistniejącego bohatera, towarzysza Ogilvy’ego.
W pytaniu 68: Znaczenie propagandy w państwie totalitarnymNowomowa zawęża język, a tym samym zawęża myślenie.
Syme, językoznawca pracujący nad słownikiem nowomowy, tłumaczy Winstonowi w stołówce, że celem jest ograniczanie liczby słów tak, by pewne myśli nie dały się w ogóle wypowiedzieć.
W pytaniu 68: Znaczenie propagandy w państwie totalitarnymKonteksty
Tomasz Morus, „Utopia” (1516)
Morus opisał wyspę idealnego ustroju, ale nazwał ją słowem oznaczającym miejsce, którego nie ma. Już sam tytuł sugeruje, że państwo doskonałe jest myślowym eksperymentem, a Orwell pokazuje, co się dzieje, gdy ktoś próbuje wprowadzić taki ideał siłą.
Stalinizm i fałszowanie historii w ZSRR
W Związku Radzieckim usuwano z fotografii i dokumentów ludzi, którzy popadli w niełaskę, np. Nikołaja Jeżowa ze zdjęcia ze Stalinem. To realny odpowiednik pracy Winstona w Ministerstwie Prawdy i dowód, że Orwell opisuje mechanizmy istniejących totalitaryzmów.
„Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya
Huxley pokazuje inne państwo „doskonałe”, w którym ludzi kontroluje się przyjemnością, narkotykiem soma i warunkowaniem, a nie strachem. Zestawienie dowodzi, że niezależnie od metody idealny porządek odbiera człowiekowi wolny wybór.
Václav Havel, „Siła bezsilnych”
Havel pisze, że człowiek zachowuje wolność, gdy odmawia udziału w kłamstwie i żyje w prawdzie, nawet jeśli nic nie zmienia na zewnątrz. To pozwala nazwać wartość drobnych gestów Winstona, takich jak zapisywanie prawdy w dzienniku, i wskazać, że opór bywa zaczątkiem zmiany.
Strajki sierpniowe 1980 roku i powstanie „Solidarności”
Strajki 1980 roku pokazują, że w systemie zniewolenia ludzie zachowują wolność, gdy działają razem, a nie w pojedynkę. To kontrast do samotności Winstona, którego opór nie przeradza się w ruch.
Czesław Miłosz, „Zniewolony umysł”
Miłosz opisuje ketman: zewnętrzne dopasowanie się do władzy przy zachowaniu własnych przekonań w środku. U Orwella taka strategia ma ograniczoną skuteczność, bo Policja Myśli dąży do kontroli także tego, co ukryte wewnątrz, więc porównanie pokazuje, jak daleko sięga zniewolenie w Oceanii.
Na liście CKE na lata 2026–2028 są 4 pytania z tej lektury: 66. Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?; 67. Jak zachować wolność w państwie totalitarnym?; 68. Znaczenie propagandy w państwie totalitarnym; 69. Nowomowa jako sposób na ograniczenie wolności człowieka.
Zamiast streszczenia przygotuj kilka scen, które znasz dokładnie, i dla każdej jedno zdanie: co dowodzi. Te same sceny posłużą w różnych pytaniach, zmienia się tylko teza. Uważaj na typowy błąd: mylenie nowomowy z propagandą: propaganda narzuca treść przekazu, a nowomowa niszczy język tak, by nie dało się nawet pomyśleć sprzeciwu.
Pytania według listy CKE na lata 2026–2028. Wprowadzenie, sceny i konteksty są autorskie (redakcja Matury Ustne) i nie zastępują lektury.
Do matury ustnej z polskiego: kilka miesięcy dni
Odpowiedz na pytanie jawne i zobacz punkty według kryteriów CKE z cytatem z Twojej wypowiedzi.
Zrób darmową symulację