Czy możliwe jest zbudowanie doskonałego państwa?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozróżniasz deklarowaną doskonałość państwa (porządek, jedność, brak sprzeciwu) od jej realnej ceny: inwigilacji, propagandy i terroru.
• Czy odwołujesz się do konkretnych mechanizmów Oceanii: teleekranów, Ministerstwa Prawdy, nowomowy, dwójmyślenia, Pokoju 101.
• Czy kontekst, np. „Utopia” Morusa albo stalinizm, pomaga ocenić samą ideę państwa doskonałego, a nie jest jedynie wyliczeniem.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Rok 1984” dowodzi, że państwa doskonałego nie da się zbudować, bo dążenie do doskonałego porządku wymaga zniszczenia wolności, a więc samego człowieka.
• Wersja 2Orwell pokazuje, że państwo, które uchodzi za doskonałe, jest w rzeczywistości doskonałym więzieniem: kontroluje przeszłość, język i myśli obywateli.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Doskonałość Oceanii opiera się na fałszowaniu prawdy.

   Scena: Winston Smith pracuje w Ministerstwie Prawdy, gdzie poprawia dawne numery „Timesa” tak, by zgadzały się z aktualnymi tezami Partii, a niewygodne dokumenty są niszczone. Jedno z haseł Partii głosi, że kto kontroluje przeszłość, ten kontroluje przyszłość.

   Co to dowodzi: Państwo jest bezbłędne tylko dlatego, że każdy błąd zostaje wymazany. Doskonałość okazuje się fikcją podtrzymywaną kłamstwem.

2. 2

   2.Doskonała kontrola wymaga zniszczenia języka i samodzielnego myślenia.

   Scena: Syme, filolog pracujący nad słownikiem nowomowy, z entuzjazmem tłumaczy Winstonowi, że celem jest takie zawężenie języka, by myślozbrodnia stała się niemożliwa. Wkrótce sam znika, a teleekrany i Policja Myśli śledzą każdy gest obywateli, także podczas Dwóch Minut Nienawiści.

   Co to dowodzi: Państwo idealne w wersji Partii to takie, w którym nikt nie potrafi nawet pomyśleć sprzeciwu. Ceną porządku jest likwidacja wewnętrznej wolności.

3. 3

   3.Władza w Oceanii nie służy szczęściu ludzi, lecz samej sobie.

   Scena: W Ministerstwie Miłości O’Brien torturuje Winstona i wyjaśnia mu, że Partia dąży do władzy dla samej władzy, a obraz przyszłości to but depczący ludzką twarz bez końca. W Pokoju 101, przerażony szczurami, Winston zdradza Julię, a w finale kocha Wielkiego Brata.

   Co to dowodzi: Skoro celem jest władza, a nie dobro obywateli, państwo nie może być doskonałe w żadnym ludzkim sensie. Złamanie Winstona pokazuje, że system wygrywa, niszcząc człowieka.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Tomasz Morus, „Utopia” (1516)

  Morus opisał wyspę idealnego ustroju, ale nazwał ją słowem oznaczającym miejsce, którego nie ma. Już sam tytuł sugeruje, że państwo doskonałe jest myślowym eksperymentem, a Orwell pokazuje, co się dzieje, gdy ktoś próbuje wprowadzić taki ideał siłą.

• historyczny

  Stalinizm i fałszowanie historii w ZSRR

  W Związku Radzieckim usuwano z fotografii i dokumentów ludzi, którzy popadli w niełaskę, np. Nikołaja Jeżowa ze zdjęcia ze Stalinem. To realny odpowiednik pracy Winstona w Ministerstwie Prawdy i dowód, że Orwell opisuje mechanizmy istniejących totalitaryzmów.

• literacki

  „Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya

  Huxley pokazuje inne państwo „doskonałe”, w którym ludzi kontroluje się przyjemnością, narkotykiem soma i warunkowaniem, a nie strachem. Zestawienie dowodzi, że niezależnie od metody idealny porządek odbiera człowiekowi wolny wybór.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: odpowiedz przecząco i postaw tezę, że doskonałość Oceanii to doskonała kontrola.
2. 2Argument 1: Ministerstwo Prawdy i fałszowanie przeszłości.
3. 3Argument 2: nowomowa, Syme i teleekrany; zniszczenie myślenia.
4. 4Kontekst: „Utopia” Morusa jako źródło idei i jej nazwy albo stalinowski retusz zdjęć.
5. 5Zakończenie: O’Brien, Pokój 101 i miłość do Wielkiego Brata; wniosek, że państwo doskonałe niszczy człowieka.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opisywanie Oceanii bez odpowiedzi na pytanie. Zacznij od jasnego stanowiska, np. że państwa doskonałego nie da się zbudować, i do niego wracaj.
• Wyliczanie pojęć bez scen. Nowomowę czy dwójmyślenie łącz z konkretnymi postaciami, np. z Symem albo z O’Brienem.
• Utożsamianie Oceanii wyłącznie z jednym państwem historycznym. Orwell czerpie ze stalinizmu i nazizmu, ale tworzy uniwersalny model totalitaryzmu.
• Pomijanie finału. Złamanie Winstona to najmocniejszy dowód, że system „doskonały” zwycięża kosztem człowieczeństwa.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Partia tak bardzo dba o kontrolę nad przeszłością?
• Czym różni się kontrola w „Roku 1984” od kontroli w „Nowym wspaniałym świecie” Huxleya?
• Czy Winston miał jakąkolwiek szansę na zwycięstwo?