„Człowiek zlagrowany” jako ofiara zbrodniczego systemu

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wyjaśniasz pojęcie „człowieka zlagrowanego” i odróżniasz je od zwykłego okrucieństwa: to przemiana wywołana przez obóz, a nie wrodzona cecha.
• Czy odwołujesz się do konkretnych scen: praca komanda „Kanada” na rampie, rozmowy Tadka z Henrim, matka uciekająca od dziecka, gniew Tadka na ludzi z transportu.
• Czy kontekst pomaga pokazać mechanizm systemu, np. pojęcie szarej strefy albo inny obraz łagru, a nie jest ogólną wzmianką o wojnie.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Człowiek zlagrowany” u Borowskiego jest ofiarą zbrodniczego systemu, bo obóz nie tylko odbiera mu wolność, ale także niszczy jego wrażliwość i wciąga w zbrodnię.
• Wersja 2Borowski pokazuje, że najgorszą krzywdą obozu jest zmiana moralności więźniów, którzy aby przeżyć, zaczynają żyć z cudzej śmierci.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Więzień zlagrowany przyzwyczaja się do życia z cudzej śmierci.

   Scena: Narrator Tadek i Francuz Henri z komanda „Kanada” jedzą jedzenie i używają rzeczy pochodzących z wcześniejszych transportów. Henri mówi wprost, że gdyby transporty przestały przychodzić, więźniowie głodowaliby, więc czekają na kolejne pociągi.

   Co to dowodzi: Śmierć tysięcy ludzi staje się dla więźniów źródłem zaopatrzenia. To dowód, jak system przestawił ich sposób myślenia: aby przeżyć, muszą korzystać na zbrodni, za którą nie są odpowiedzialni.

2. 2

   2.Obóz zmusza ofiary do udziału w zbrodni na innych ofiarach.

   Scena: Na rampie więźniowie wyładowują wagony, zabierają ludziom bagaże i wynoszą ciała tych, którzy nie przeżyli podróży, w tym martwe niemowlęta. Młoda matka ucieka od swojego dziecka, by nie trafić z nim do gazu, a jeden z więźniów, rosyjski marynarz, łapie ją i wrzuca na samochód razem z dzieckiem.

   Co to dowodzi: To nie esesmani, lecz więźniowie wykonują najbrutalniejszą pracę i wymuszają posłuszeństwo nowo przybyłych. System sprawia, że ofiary stają się narzędziem zbrodni, co jest najgłębszą formą ich zniewolenia.

3. 3

   3.Zlagrowany kieruje gniew na ofiary, a nie na oprawców.

   Scena: Tadek, zmęczony i przerażony widokiem rampy, odczuwa złość na ludzi z transportu, bo przez nich musi tam być. Sam rozumie, że to nienormalne, ale nie potrafi tego uczucia powstrzymać. W pewnej chwili dopadają go mdłości i musi na moment odejść od wagonów.

   Co to dowodzi: Ta scena pokazuje, że obóz deformuje także uczucia. Nienawiść, która powinna kierować się przeciw sprawcom, zwraca się przeciw bezbronnym, a jednocześnie ciało Tadka buntuje się, co dowodzi, że jego człowieczeństwo nie zginęło całkowicie.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Primo Levi, „Pogrążeni i ocaleni” (pojęcie szarej strefy)

  Levi, więzień Auschwitz, opisał szarą strefę: obszar, w którym więźniowie zmuszeni do współpracy z systemem nie są ani zwykłymi ofiarami, ani sprawcami. To pojęcie dokładnie opisuje Tadka i komando „Kanada” i pozwala bronić tezy, że odpowiedzialność ponosi system, a nie zlagrowani.

• literacki

  „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

  Herling pokazuje sowiecki łagier, w którym głód i praca ponad siły zmieniają więźniów, a człowiek może być ludzki tylko w ludzkich warunkach. Zestawienie dowodzi, że mechanizm odczłowieczenia jest wspólny dla obu systemów totalitarnych, a nie wynika z cech ofiar.

• historyczny

  Auschwitz-Birkenau i komando „Kanada”

  W obozie działało komando więźniów, którzy sortowali mienie przywiezionych na zagładę, a nazwa „Kanada” kojarzyła się z bogactwem. Ten fakt pokazuje, że opowiadanie opiera się na realnym mechanizmie, w którym system celowo wciągał więźniów w obsługę zbrodni.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij pojęcie „człowieka zlagrowanego” i postaw tezę, że jest on ofiarą systemu.
2. 2Argument 1: Tadek i Henri żyją z rzeczy z transportów i czekają na kolejne pociągi.
3. 3Argument 2: praca na rampie, scena z matką uciekającą od dziecka; więźniowie jako narzędzie zbrodni.
4. 4Kontekst: szara strefa Primo Leviego albo „Inny świat” Herlinga-Grudzińskiego.
5. 5Zakończenie: gniew Tadka na ofiary i jego mdłości; system niszczy moralność, ale nie do końca człowieczeństwo.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Ocenianie Tadka jako cynika lub współsprawcy bez kontekstu. Pokaż, że jego postawa jest skutkiem obozu, a Borowski oskarża system, nie więźniów.
• Utożsamianie narratora z autorem bez zastrzeżenia. Opowiadanie ma podstawy biograficzne, ale mów o Tadku jako narratorze, a o Borowskim jako autorze.
• Ogólne mówienie o „okropieństwach obozu”. Temat dotyczy przemiany więźnia, więc wybieraj sceny, które ją pokazują: życie z transportów, rampa, gniew na ofiary.
• Kontekst o wojnie w ogóle. Lepiej wybrać coś, co opisuje mechanizm współudziału, na przykład szarą strefę Primo Leviego.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Tadek czuje złość na ludzi z transportu, a nie na esesmanów?
• Czy narrator zachowuje jakiekolwiek ślady człowieczeństwa?
• Jaki jest sens tytułu opowiadania?