Normy społeczne – ograniczają człowieka czy porządkują życie?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy zajmujesz jasne stanowisko w sporze „ograniczają czy porządkują” i uzasadniasz je przykładem z dramatu.
• Czy pokazujesz trzy etapy: chaos w domu Stomila, próbę restauracji form przez Artura (wesele), przejęcie władzy przez Edka i finałowe tango.
• Czy rozumiesz, że Mrożek krytykuje zarówno anarchię, jak i pustą formę bez idei, a nie bezrefleksyjnie chwali tradycję.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Tango” dowodzi, że normy społeczne porządkują życie, a ich zniszczenie otwiera drogę do władzy przemocy.
• Wersja 2Mrożek pokazuje, że normy chronią człowieka tylko wtedy, gdy stoją za nimi wartości; sama forma bez idei jest tak samo bezradna jak anarchia.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Brak norm nie daje wolności, lecz rodzi chaos i bezradność.

   Scena: W domu Stomila i Eleonory panuje bałagan: w pokoju piętrzą się rupiecie z przeszłości, a wśród nich katafalk, babcia Eugenia gra w karty z prostackim Edkiem, a Stomil zajmuje się eksperymentami teatralnymi. Gdy Artur odkrywa romans matki z Edkiem, Stomil, zamiast bronić honoru, nie potrafi nic zrobić.

   Co to dowodzi: Pokolenie, które zniosło konwenanse, nie ma już żadnych zasad, na których mogłoby się oprzeć. Wolność bez norm okazuje się pustką, w której nikt nie umie się zachować.

2. 2

   2.Artur rozumie, że normy porządkują życie, ale sama forma nie wystarcza.

   Scena: Artur, student medycyny, buntuje się przeciw anarchii rodziców i postanawia przywrócić ład przez tradycyjny ślub z Alą. Zmusza rodzinę do włożenia dawnych strojów, a wujek Eugeniusz chętnie mu pomaga. Szybko jednak dostrzega, że odtworzona forma jest pusta, bo nikt nie wierzy w wartości, które dawniej za nią stały.

   Co to dowodzi: Próba Artura pokazuje, że normy mają sens jako wyraz wspólnych wartości. Narzucone mechanicznie stają się teatrem, który nikogo nie przekonuje.

3. 3

   3.Gdy brakuje norm i idei, władzę przejmuje prymitywna siła.

   Scena: Pijany Artur ogłasza, że jedyną ideą może być władza, a gdy Ala wyznaje, że zdradziła go z Edkiem, wpada w rozpacz. Edek zabija go uderzeniem w tył głowy, przejmuje rządy w domu i tańczy z Eugeniuszem tango „La Cumparsita” nad ciałem Artura.

   Co to dowodzi: Finał jest przestrogą: w świecie bez norm nie zwycięża wolność, tylko brutalna siła. Edek pokazuje, czym grozi społeczeństwo, które odrzuciło zasady.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Thomas Hobbes, „Lewiatan” (stan natury i umowa społeczna)

  Według Hobbesa bez wspólnych reguł panuje stan natury, w którym silniejszy narzuca swoją wolę. Dom Stomila, w którym władzę przejmuje Edek, ilustruje tę myśl: normy chronią słabszych przed przemocą.

• literacki

  „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

  Gombrowicz pokazuje, że forma narzucana przez innych zniewala człowieka, czyli normy ograniczają. Zestawienie z „Tangiem” pozwala rozważyć obie strony pytania: u Gombrowicza forma więzi, u Mrożka jej brak prowadzi do katastrofy.

• historyczny

  Totalitaryzmy XX wieku

  W XX wieku w czasach kryzysu wartości władzę zdobywały ruchy oparte na sile i prymitywnych hasłach. Edek, który przejmuje rządy w rodzinie pozbawionej zasad, jest metaforą tego procesu.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: zajmij stanowisko, że normy porządkują życie, a ich brak prowadzi do przemocy.
2. 2Argument 1: chaos w domu Stomila; romans Eleonory z Edkiem i bezradność Stomila.
3. 3Argument 2: Artur i tradycyjny ślub jako próba przywrócenia ładu; pustka samej formy.
4. 4Kontekst: Hobbes i stan natury, ewentualnie „Ferdydurke” jako głos przeciwny.
5. 5Zakończenie: śmierć Artura i tango Edka z Eugeniuszem; wniosek o normach opartych na wartościach.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Brak stanowiska: pytanie ma formę alternatywy, więc na początku powiedz, którą odpowiedź wybierasz, i wróć do niej na końcu.
• Uznanie Artura za pozytywnego bohatera bez zastrzeżeń: dostrzeż, że jego plan przywrócenia formy jest mechaniczny, a pomysł władzy jako idei go gubi.
• Mylenie postaci starszego pokolenia: Eugenia to babcia, a Eugeniusz to wujek, który w finale tańczy z Edkiem.
• Interpretowanie finałowego tanga jako zabawy: to symbol podporządkowania się nowej, brutalnej władzy.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego to właśnie Edek przejmuje władzę w domu?
• Co symbolizuje tytułowe tango i finałowy taniec Edka z Eugeniuszem?
• Czy Twoim zdaniem normy społeczne mogą też szkodzić? Podaj przykład.