Tekst o języku na maturze ustnej z polskiego: jak rozwiązać zadanie niejawne?

W Formule 2023 zestaw maturalny składa się z dwóch zadań (Informacja CKE o egzaminie 2027, sekcja 20.1). Zadanie 1. dotyczy lektury obowiązkowej z puli zadań jawnych, natomiast zadanie 2. jest niejawne i dotyczy literatury, sztuki albo języka (Informator CKE, s. 15–17). Treść zadania niejawnego poznajesz dopiero na sali egzaminacyjnej po wylosowaniu zestawu.

Gdy losujesz zestaw, zadanie z języka matura ustna polski opiera na trójdzielnym schemacie CKE (Informator CKE, s. 16–17):

• Zagadnienie: problem w formie pytania lub twierdzenia (w informatorze np. zróżnicowanie językowe wypowiedzi jako sposób wyrażania emocji albo wpływ nowych technologii na formy komunikowania się, s. 17 i 62).
• Materiał źródłowy: formuła „Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału”. W przykładzie CKE jest to zestawienie SMS-ów i zapis wypowiedzi internauty komentującego grę komputerową (Informator CKE, s. 17 i 62–63).
• Drugi element odniesienia: formuła „oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego, albo własnych doświadczeń komunikacyjnych” (Informator CKE, s. 17).

W zadaniu ze sztuką drugim elementem jest wybrany utwór literacki. W zadaniu z języka masz większą swobodę: możesz wybrać tekst kultury, utwór literacki albo własne doświadczenia komunikacyjne, na przykład rozmowy ze znajomymi, fora internetowe czy komunikatory.

Podczas 15 minut przygotowania możesz zapisać ramowy plan, konspekt lub notatki pomocnicze (Informator CKE, s. 17); notatki robisz wyłącznie na kartkach z pieczątką szkoły, nie na wydruku zadania (Informacja CKE o egzaminie 2027, sekcja 20.5). Przykładowy konspekt:

Krok 1: Postawienie tezy i zdefiniowanie problemu

Przeczytaj polecenie, nazwij zjawisko językowe i sformułuj jednoznaczną tezę odpowiadającą na pytanie z zadania. Teza wyznacza kierunek całej wypowiedzi.

Krok 2: Wnikliwa analiza materiału z zestawu

Przeanalizuj dołączony materiał pod kątem tezy. Wskaż konkretne środki językowe: dobór słownictwa (potoczne, oficjalne, emocjonalne), składnię (równoważniki zdań, pytania retoryczne) oraz cechy zapisu (skrótowce, emotikony). Pokaż, jak te zabiegi realizują cel nadawcy.

Krok 3: Wprowadzenie własnych doświadczeń komunikacyjnych

Do pełnej punktacji niezbędny jest drugi element (Informator CKE, s. 21). Wskaż konkretną sytuację z życia: skrótowość na komunikatorach, socjolekt graczy, reguły netykiety w oficjalnych mailach lub perswazję w reklamie. Porównaj jej mechanizmy z materiałem z zestawu.

Krok 4: Wnioski syntetyzujące

Zbierz obserwacje, potwierdź słuszność tezy i sformułuj podsumowanie na temat roli języka w komunikacji.

Gdy opanujesz podstawowe pojęcia językowe, matura ustna pozwala precyzyjnie nazwać mechanizmy porozumiewania się. Informator w wymaganiach do przykładowego zadania o języku wymienia m.in. akt komunikacji językowej, rodzaje stylizacji, modę językową i odmiany polszczyzny (Informator CKE, s. 63). Poniżej pojęcia pomocne w analizie (poza tą listą to ogólna wiedza, nie wymóg CKE):

Akt komunikacji językowej i funkcje języka

Akt komunikacji językowej tworzą: nadawca, odbiorca, komunikat, kod (język), kontakt i kontekst. Z nimi łączą się funkcje wypowiedzi: informatywna (fakty), ekspresywna (emocje), impresywna (nakłanianie), fatyczna (podtrzymanie kontaktu), metajęzykowa (objaśnianie kodu) oraz poetycka (forma estetyczna).

Odmiany polszczyzny i tendencje rozwojowe

Wypowiedzi różnią się zależnie od sytuacji:

• polszczyzna ogólna obejmuje odmianę oficjalną (publiczną) oraz potoczną (codzienną),
• socjolekty to odmiany środowiskowe (slang młodzieżowy, żargon zawodowy),
• współczesne tendencje obejmują zapożyczenia (anglicyzmy), skrótowce (akronimy) oraz ekonomizację języka w sieci.

Ocena wypowiedzi monologowej za zadanie 2. wynika z tabeli kryteriów CKE (Informator CKE, s. 20–22):

Wyższa wartość z przedziału dotyczy odpowiedzi bez poważnych błędów rzeczowych; przy 1–2 takich błędach wynik jest o punkt niższy, a przy 3 lub więcej odpowiedź dostaje 0 punktów. Pominięcie drugiego elementu obniża ocenę merytoryczną do maksymalnie 4 punktów (Informator CKE, s. 21–22). Za kompozycję zadania 2. przysługują do 2 punktów za spójny układ: wstęp, część zasadniczą i zakończenie (Informator CKE, s. 23). Zero punktów za merytorykę oznacza automatycznie 0 punktów za kompozycję.

W Informatorze CKE znajduje się przykładowe zadanie 2. o języku (Informator CKE, s. 62–66):

• Polecenie: „W jaki sposób nowe technologie wpływają na formy i sposoby komunikowania się między ludźmi? Omów zagadnienie na podstawie zamieszczonego poniżej materiału oraz wybranego tekstu kultury albo własnych doświadczeń komunikacyjnych.”
• Materiał: Zestawienie SMS-ów oraz wypowiedź internauty komentującego grę komputerową.

Poniższy plan to nasza robocza wersja oparta na przykładowych realizacjach z Informatora (nie jest to oficjalny wzorzec na 8 punktów):

1. Wstęp i teza: Nowe technologie przekształcają nawyki językowe, tworząc hybrydę mowy i pisma. Teza: nowe media wymuszają ekonomizację wysiłku językowego, tworząc formy dostosowane do szybkiej wymiany informacji.
2. Analiza materiału CKE: W SMS-ach występuje skrótowość: brak wielkich liter, pomijanie znaków diakrytycznych, akronimy („CR” jako „co robisz?”, „nwm” jako „nie wiem”) oraz emotikony zastępujące mimikę. W wypowiedzi internauty pojawia się socjolekt graczy i zapożyczenia z angielskiego, co buduje wspólnotę i przyspiesza reakcję podczas rozgrywki.
3. Własne doświadczenia komunikacyjne: Przywołaj komunikatory internetowe i wiadomości głosowe w codziennych kontaktach. Wskaż różnicę między prywatnym czatem a oficjalnym mailem do nauczyciela lub urzędu, w którym obowiązuje netykieta i pełna staranność językowa.
4. Wnioski: Nowe technologie przyspieszają kontakt, ale dojrzałość polega na świadomym dopasowaniu stylu wypowiedzi do odbiorcy i sytuacji.