W tym artykule
Jak wygląda zadanie z tekstem literackim?
Wariant literacki ma schemat: zagadnienie, polecenie omówienia go na podstawie zamieszczonego materiału oraz wybranego tekstu kultury albo utworu literackiego. (Informator CKE, s. 17) W przykładzie CKE zagadnienie brzmi "Kryzys wartości w świecie skażonym złem", materiałem jest wiersz "Pokolenie" Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, a drugi tekst wybiera zdający. (s. 66-67)
Pięć kroków interpretacji (rada)
| Krok | Co robisz | Pytanie pomocnicze |
|---|---|---|
| 1. Teza | zamieniasz zagadnienie w zdanie twierdzące | co twierdzę o kryzysie wartości? |
| 2. Obrazy i środki | wskazujesz 3-4 elementy wiersza | co pokazuje ten obraz i po co autor go użył? |
| 3. Kontekst | osadzasz utwór (epoka, biografia, historia) | skąd bierze się ten pogląd? |
| 4. Drugi tekst | porównujesz z innym utworem | co łączy, co różni? |
| 5. Wniosek | wracasz do tezy | czy teza się obroniła? |
Przykład: jak CKE czyta "Pokolenie"
Pierwsza przykładowa realizacja zaczyna od kontekstu historyczno-biograficznego: poeta należy do pokolenia Kolumbów, urodzonych około 1920 roku. Potem stawia tezę, że wojna wywołała kryzys wiary w wartości uznawane za uniwersalne. (s. 68) Argumenty opierają się na kontraście obrazów: pierwsze strofy pokazują bogate życie dojrzałej ziemi, ale zestawione z obrazami cierpienia człowieka. Kolejne strofy zaczyna anafora "nas nauczono", po której wyliczone zostają: brak litości, sumienia i miłości. Końcówka brzmi jak pytanie o krzyż nad grobem. Jako drugi tekst pojawia się wiersz Różewicza "Ocalony". (s. 69)
Druga realizacja idzie inną drogą: zakłada, że człowiek nie ma wpływu na swój los, a jako drugi tekst bierze "Inny świat" Herlinga-Grudzińskiego. (s. 69-70) Wniosek: ten sam wiersz i to samo zagadnienie dopuszczają różne dobre interpretacje.
Środki stylistyczne: nie nazywaj, tłumacz funkcję
Z przykładu CKE wynika sposób użycia środków: nazwa środka ma sens dopiero z jego funkcją. Kolumna „Funkcja do powiedzenia” to nasza własna interpretacja, a nie zapis z Informatora.
| Środek | Gdzie w przykładzie | Funkcja do powiedzenia |
|---|---|---|
| kontrast obrazów | bogata ziemia a cierpienie człowieka | podkreśla rozdźwięk między światem a doświadczeniem |
| anafora | "nas nauczono" | rytm wyliczenia, nacisk na utratę wartości |
| pytanie w zakończeniu | o krzyż nad grobem | niepewność, brak pewności losu |
Zdanie typu "w wierszu jest anafora" niczego nie wnosi. Zdanie "anafora podkreśla, jak kolejne wartości są odbierane pokoleniu" jest argumentem.
Kontekst i drugi tekst: co wolno wybrać
Kontekstem mogą być m.in. historia literatury, charakter epoki, biografia autora, film, mitologia, Biblia, historia, filozofia czy kwestie społeczne, o ile wybrane celowo i przydatne do osadzenia zagadnienia. Wystarczy, że zostanie użyty przynajmniej częściowo funkcjonalnie. (s. 22) Drugi utwór może być lekturą obowiązkową, uzupełniającą albo utworem spoza listy lektur. (s. 17)
Więcej o doborze: konteksty na maturze ustnej.
Gdzie tracą punkty wypowiedzi o wierszu?
- Błędy rzeczowe. Każdy błąd merytoryczny w utworze innym niż lektura obowiązkowa jest poważnym błędem rzeczowym. Trzy lub więcej poważnych błędów oznacza 0 punktów za aspekt merytoryczny zadania. (s. 21-22) Ten sam błąd powtórzony kilka razy liczy się jako jeden. (s. 22)
- Powierzchowna argumentacja. Oparta na uogólnieniach i bez przykładów. (s. 22)
- Brak spójnej kompozycji. Wypowiedź wymaga wstępu, części zasadniczej i zakończenia. (s. 23)
Rada: wybieraj drugi tekst, który znasz dokładnie, nawet jeśli nie jest najbardziej oczywisty. Zobacz też jak zacząć wypowiedź oraz błąd kardynalny.
Źródła
Przykłady i rady w artykule są nasze. Zasady egzaminu podajemy za dokumentami CKE; w razie rozbieżności rozstrzygają one.
Opracowanie: Redakcja Matury Ustne. Jak powstają i jak sprawdzamy materiały