Jak zacząć wypowiedź na maturze ustnej z polskiego?

Część ustna z języka polskiego w Formule 2023 trwa 30 minut i składa się z trzech etapów (Informator CKE, s. 15 i 17-18):

• przygotowanie: nie więcej niż 15 minut,
• wypowiedzi monologowe do zadania 1. i 2.: nie więcej niż 10 minut łącznie,
• rozmowa z zespołem przedmiotowym: nie więcej niż 5 minut.

Zdający nie musi realizować zadań po kolei i może zacząć od wybranego przez siebie. Zespół przedmiotowy nie przerywa monologów, chyba że upłynął czas na nie przeznaczony (Informator CKE, s. 18). Jeśli pierwsza wypowiedź trwa dłużej niż 7 minut, członek zespołu informuje o przybliżonym czasie pozostałym do końca monologów. Czas wypowiedzi nie może być jedynym i wiążącym kryterium oceny (Informacja CKE o egzaminie 2027, sekcja 20.5, s. 148).

W sesji 2027 ustny polski odbywa się w 17 dniach od 7 do 29 maja, a szczegółowe terminy ustalają szkolne harmonogramy (Komunikat CKE o harmonogramie 2027, s. 4, rozporządzenie w sprawie egzaminu maturalnego, § 21 ust. 2 pkt 2).

Za część ustną można zdobyć 30 punktów: do 16 za merytoryczną wartość monologów, do 4 za ich kompozycję, do 6 za rozmowę i do 4 za język. Próg zdania to 30%, czyli 9 punktów (Informator CKE, s. 20, art. 44zzl ust. 1 ustawy o systemie oświaty).

Ważne zastrzeżenie: CKE nie określa, ile ma trwać wstęp ani jak ma brzmieć pierwsze zdanie. Wszystko, co poniżej wykracza poza kryteria, to nasza rada, a nie przepis.

Kompozycja jest oceniana osobno dla każdego zadania w skali od 0 do 2 punktów. Pełne 2 punkty dostaje wypowiedź, która zawiera wstęp, część zasadniczą i zakończenie, a te elementy tworzą logiczną i uporządkowaną całość. Kompozycja jest tylko częściowo spójna (1 punkt), gdy brakuje wstępu lub zakończenia, gdy połączenie między dwoma z trzech elementów jest nielogiczne albo gdy pojawiają się treści zbędne, niezwiązane z zagadnieniem (Informator CKE, s. 23). Jeśli za merytoryczną stronę zadania zdający dostanie 0 punktów, za kompozycję tego zadania także dostaje 0 (Informator CKE, s. 21).

Kryteria nie oceniają więc "pierwszych 30 sekund" jako takich. Oceniają to, czy wstęp w ogóle jest i czy logicznie prowadzi do reszty. W praktyce dobry początek pomaga z kilku powodów:

• Oś wypowiedzi: wyraźna teza chroni przed streszczaniem fabuły i dygresjami.
• Spokój: pierwsze zdanie, które masz gotowe, łatwiej wypowiedzieć mimo stresu.
• Czas: na oba monologi przypada łącznie 10 minut, czyli średnio około 5 na zadanie, choć podział jest dowolny. Rozbudowany wstęp zabiera czas, który lepiej przeznaczyć na argumenty.
• Spójność: wstęp, który zapowiada kontekst, ułatwia domknięcie wypowiedzi zakończeniem.

Dobry wstęp zwykle mieści się w kilku zdaniach: temat, teza, zapowiedź utworów i kontekstu.

W kryteriach CKE argumentacja to uzasadnienie stanowiska zdającego wobec zagadnienia z polecenia (Informator CKE, s. 22). Dlatego we wstępie dobrze to stanowisko wyraźnie nazwać. Masz do wyboru dwa sposoby.

Teza to jednoznaczny sąd, który potem uzasadniasz przykładami z utworu i kontekstu. Sprawdza się, gdy wymowa tekstu prowadzi do wyraźnego wniosku. Hipoteza to sąd przypuszczający, przydatny przy zagadnieniach z przeciwstawnymi racjami (na przykład bunt jako zniszczenie albo szansa odnowy). Rozstrzygasz ją dopiero w zakończeniu.

Tezę najłatwiej zbudować w trzech krokach:

1. Nazwij oś problemu: o jakim zjawisku, postawie lub motywie mowa.
2. Zamień pytanie lub hasło z tematu na zdanie orzekające.
3. Dodaj konsekwencję: co to zjawisko znaczy dla bohaterów lub dla sensu utworu.

Weźmy zagadnienie, które CKE podaje jako wzór polecenia: „Motyw cierpienia niezawinionego. Omów zagadnienie na podstawie Dżumy Alberta Camusa. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst” (Informator CKE, s. 16, tabela 2). Oś problemu to cierpienie, któremu nie da się przypisać winy. Zdanie orzekające: w Dżumie takie cierpienie nie ma wyjaśnienia. Konsekwencja: bohaterowie odpowiadają na nie solidarnością. Z tego powstaje teza gotowa do wypowiedzenia.

Poniższe przykłady pokazują budowę zdań otwierających, a nie teksty do nauczenia się na pamięć. Każdy mówi, co stawiasz jako tezę i na czym ją oprzesz. Są pisane językiem mówionym, w formach neutralnych płciowo.

Wzór 1: zagadnienie dotyczy dylematu moralnego

Przykład: „Zadanie pierwsze dotyczy konfliktu wartości. Stawiam tezę, że wierność własnym zasadom bywa ważniejsza od posłuszeństwa wobec władzy, nawet jeśli kosztuje życie. Pokażę to na przykładzie Antygony Sofoklesa, a w kontekście odwołam się do sporu o to, czy prawo ludzkie może stać ponad prawem boskim.”

Wzór 2: zagadnienie dotyczy motywu

Przykład: „Motyw cierpienia niezawinionego służy w Dżumie Alberta Camusa do pokazania, że wobec zła, którego nie da się wytłumaczyć, pozostaje człowiekowi solidarność. Najwyraźniej widać to w scenie śmierci dziecka, wobec której doktor Rieux i ojciec Paneloux zajmują różne stanowiska. W kontekście odwołam się do doświadczenia okupacji, które powieść przedstawia alegorycznie.”

Wzór 3: zagadnienie dotyczy funkcji zabiegu artystycznego

Przykład: „Symbolika w Weselu Stanisława Wyspiańskiego jest narzędziem diagnozy, a nie ozdobą: złoty róg, chochoł i Wernyhora pozwalają pokazać, że zbiorowość pogrążona w uśpieniu nie potrafi wykorzystać szansy, którą otrzymuje. Tezę uzasadnię analizą finału dramatu, czyli chocholego tańca, a w kontekście odwołam się do tradycji romantycznej.”

Wzór 4: zagadnienie ma przeciwstawne racje, więc wstęp stawia hipotezę

Przykład: „Rozważając zagadnienie z polecenia, stawiam hipotezę, że bunt Konrada w Dziadach cz. III Adama Mickiewicza ma charakter dwoisty: jest wyrazem miłości do narodu, ale też grzechem pychy. Rozstrzygnę to w zakończeniu, na podstawie Wielkiej Improwizacji i sceny egzorcyzmu.”

1. Czytania polecenia na głos. Komisja ma zestaw zadań, więc wystarczy podać numer zadania i od razu przejść do tezy.
2. Pustych zapowiedzi w rodzaju „w mojej wypowiedzi przedstawię kilka rzeczy”. Kryteria ich nie zakazują, ale zajmują czas i nie mówią nic o zagadnieniu. Zapowiedź planu ma sens, gdy zawiera treść: co, na jakim utworze i w jakim kontekście.
3. Biografii bez związku z tematem. Biografia autora jest dopuszczalnym kontekstem, ale musi być wybrana celowo i służyć zagadnieniu (Informator CKE, s. 22). Treści zbędne, niezwiązane z zagadnieniem, obniżają ocenę kompozycji (s. 23).
4. Definicji wyuczonych ze słownika. Własne sformułowanie tezy brzmi pewniej niż cytat z encyklopedii.
5. Szczegółów, co do których nie masz pewności. Błędne nazwisko bohatera albo błędnie przypisane autorstwo to poważny błąd rzeczowy (Informator CKE, s. 22), a pierwsze zdanie jest najgorszym miejscem na ryzyko.
6. Deklaracji niepewności na wstępie, na przykład „nie wiem, czy dobrze rozumiem temat”. Lepiej zacząć od najmocniejszego, co masz do powiedzenia.