W tym artykule
Wzór planu na 5 minut (rada, nie przepis)
| Część | Czas | Zawartość |
|---|---|---|
| Wstęp | ok. 30 s | nazwanie zagadnienia, teza, zapowiedź planu |
| Argument 1 | ok. 1 min | hasło, scena z lektury lub cytat, wyjaśnienie |
| Argument 2 | ok. 1 min | j.w., inny aspekt problemu |
| Kontekst | ok. 1,5 min | tytuł, co pokazuje, jak wspiera lub komplikuje tezę |
| Zakończenie | ok. 30 s | powrót do tezy, uogólnienie |
Suma to około 4,5-5 minut. Wypowiedź może być krótsza niż limit, a limit to łącznie do 10 minut na oba zadania. Jeśli pierwsza wypowiedź trwa dłużej niż 7 minut, członek zespołu informuje o przybliżonym czasie pozostałym do końca monologów. (Informacja CKE 2026/2027, sekcja 20.5, s. 148) Szkielet kompozycji omawiamy też w artykule o kompozycji wypowiedzi.
Przykład poglądowy: "Skąpiec" i dobra materialne
Polecenie jawne: "Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie „Skąpca” Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst."
Wstęp (ok. 30 s). "Zagadnienie dotyczy tego, czy posiadanie rzeczy daje szczęście. Na podstawie „Skąpca” uważam, że majątek sam z siebie nie czyni człowieka szczęśliwym, a nadmierne przywiązanie do niego niszczy relacje. Pokażę to na dwóch przykładach i zestawię z wybranym kontekstem."
Argument 1 (ok. 1 min). "Po pierwsze, Harpagon cały czas martwi się o swoją szkatułkę z pieniędzmi, więc majątek odbiera mu spokój. Pokazuje to, że posiadanie nie równa się zadowoleniu."
Argument 2 (ok. 1 min). "Po drugie, skąpstwo głównego bohatera zaburza jego relacje z dziećmi. Dzieci mają inne plany niż ojciec, a pieniądze stają się źródłem konfliktu, a nie bliskości."
Kontekst (ok. 1,5 min). Tu wybierasz kontekst, który coś dowodzi. Zwrot: "Dla kontrastu wybieram utwór, w którym bohater znajduje sens poza majątkiem. Pokazuje to, że szczęście bywa związane raczej z relacjami niż z posiadaniem, co potwierdza moją tezę." Sama nazwa utworu to za mało, liczy się zdanie o tym, co kontekst dowodzi. Wskazówki o doborze: konteksty na maturze ustnej.
Zakończenie (ok. 30 s). "Podsumowując, wracam do tezy: dobra materialne mogą ułatwiać życie, ale nie gwarantują szczęścia, a przywiązanie do nich kosztem ludzi prowadzi do samotności."
To tylko przykład poglądowy: pokazuje układ, a nie gotowy tekst do wyuczenia. Własne sceny, cytaty i kontekst muszą pochodzić z Twojego przygotowania.
Zdania łączące pomagające w kompozycji
Kompozycja daje do 2 punktów za zadanie za wstęp, część zasadniczą i zakończenie tworzące logiczną całość. (Informator CKE, język polski, s. 23) Przydatne są proste przejścia: "Po pierwsze... Po drugie...", "Warto to zestawić z...", "Z tego wynika, że...", "Podsumowując, wracam do tezy...". Jak zacząć: jak zacząć wypowiedź.
Jak sprawdzić, czy plan mieści się w czasie?
Nagraj wypowiedź z telefonu poza salą egzaminacyjną i zmierz poszczególne części. Jeśli wstęp trwa dłużej niż minutę, skróć go do tezy i zapowiedzi. Jeśli kontekst zajmuje mniej niż 30 sekund, to zwykle sama nazwa utworu bez wyjaśnienia, więc dodaj zdanie o tym, co kontekst pokazuje. To rada praktyczna do ćwiczeń.
Najczęstsze pułapki planu
- Zbyt długi wstęp. Jeśli wstęp trwa dwie minuty, brakuje czasu na kontekst.
- Streszczenie zamiast argumentu. Scena z lektury ma dowodzić tezy, a nie opowiadać fabułę.
- Brak zakończenia. Brak wstępu lub zakończenia obniża ocenę kompozycji do 1 punktu. (Informator CKE, język polski, s. 23)
- Zero treści. Jeśli merytoryka zadania dostanie 0 punktów, kompozycja tego zadania też ma 0. (s. 20-21)
Źródła
Przykłady i rady w artykule są nasze. Zasady egzaminu podajemy za dokumentami CKE; w razie rozbieżności rozstrzygają one.
Opracowanie: Redakcja Matury Ustne. Jak powstają i jak sprawdzamy materiały