Kontekst na maturze ustnej z polskiego: czym jest i jak wpleść go w wypowiedź?

W Formule 2023 egzamin ustny trwa 30 minut: do 15 minut na przygotowanie, do 10 minut na dwa monologi i do 5 minut na rozmowę z zespołem przedmiotowym (Informator CKE, s. 15 i 17-18). Zestaw obejmuje dwa zadania: zadanie 1. z ogłoszonej puli 76 zadań jawnych, dotyczących lektur obowiązkowych, oraz zadanie 2. o niejawnej treści, oparte na dołączonym tekście literackim, nieliterackim lub ikonicznym (Informacja CKE o egzaminie 2027, sekcja 20.1 pkt 1, s. 138, Informator CKE, s. 16, Komunikat CKE o liście zadań jawnych z 30 sierpnia 2024 r.).

Każde z 76 zadań jawnych kończy się wymogiem: „W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst” (Informator CKE, s. 16). Według definicji CKE kontekst to odniesienie się do np. innego utworu literackiego niż wskazany w poleceniu, historii lub teorii literatury, charakteru epoki, biografii autora, filmu, dzieła sztuki, mitologii, Biblii, religii, historii, filozofii albo kwestii politycznych i społecznych, wybrane w sposób celowy i przydatne do osadzenia zagadnienia w szerszej perspektywie (Informator CKE, s. 22). Zdający ma wykorzystać go przynajmniej częściowo funkcjonalnie, czyli trafnie ze względu na omawiane zagadnienie; kontekst nie musi tego zagadnienia pogłębiać ani rozwijać (tamże). Wyższa pula punktów (5-8) przysługuje za wypowiedź z kontekstem przywołanym przynajmniej częściowo funkcjonalnie (Informator CKE, s. 21).

W sesji głównej 2027 ustny polski odbywa się w 17 dniach między 7 a 29 maja (7-8, 10-13, 17-22, 24-26 oraz 28 i 29 maja), a języki obce nowożytne od 6 do 31 maja (z wyjątkiem 9, 16, 23, 27 i 30 maja) (Komunikat CKE o harmonogramie 2027, s. 4). Konkretny dzień i godzinę wyznacza szkolny harmonogram (Informacja CKE, sekcja 20.2 pkt 2 i 4, s. 140-141).

Za egzamin ustny można zdobyć maksymalnie 30 punktów, a próg zdania wynosi 30%, czyli 9 punktów (Informator CKE, s. 20, art. 44zzl ust. 1 ustawy o systemie oświaty). Ocena wynika z czterech kryteriów CKE: merytoryki monologów (do 16 pkt, po 8 na zadanie), kompozycji (do 4 pkt, po 2 na zadanie), rozmowy z komisją (do 6 pkt) oraz języka (do 4 pkt) (Informator CKE, s. 20-25).

W zadaniu 1. obecność kontekstu wyznacza pułap punktowy za merytorykę (Informator CKE, s. 21):

Bez kontekstu ocena merytoryczna zadania 1. nie może przekroczyć 4 punktów. W zadaniu 2. obowiązuje ta sama skala, z tą różnicą, że drugim elementem jest drugi tekst kultury lub własne doświadczenia, a nie kontekst (Informator CKE, s. 21).

Wyjaśnienia CKE definiują też poważny błąd rzeczowy. Należy do niego m.in. brak wiedzy dotyczącej kontekstu wybranego przez zdającego, np. błędne przywołanie pojęć lub faktów historycznych, a w przypadku innego utworu literackiego lub tekstu kultury każdy błąd merytoryczny (Informator CKE, s. 22). Jeden lub dwa takie błędy obniżają ocenę o jeden stopień w tabeli, a trzy lub więcej dają 0 punktów za merytorykę zadania, a w konsekwencji także 0 punktów za kompozycję tej wypowiedzi (Informator CKE, s. 21). Ten sam błąd powtórzony kilka razy liczy się jako jeden (Informator CKE, s. 22).

Informator wymienia przykładowe obszary kontekstu (lista zaczyna się od „np.”, więc nie jest zamknięta) (Informator CKE, s. 22):

• inny utwór literacki niż wskazany w poleceniu,
• historia literatury, teoria literatury i charakter epoki (np. romantyzm, pozytywizm, gatunki i kompozycja),
• biografia autora,
• film lub spektakl teatralny,
• utwór muzyczny lub dzieło plastyczne,
• mitologia, Biblia i religia,
• historia (np. powstania, wojny, wydarzenia z dziejów kraju),
• filozofia (np. nurty i koncepcje etyczne),
• kwestie polityczne i społeczne.

Ile kontekstów warto podać? Polecenie mówi o jednym wybranym kontekście (Informator CKE, s. 16), a w tabeli oceniania wyższą pulę punktów otwiera kontekst w liczbie pojedynczej. Jeden dopracowany kontekst wystarcza więc, by mieścić się w puli 5-8 punktów, a o tym, czy będzie to 8, czy 5, decyduje jakość argumentacji i brak błędów rzeczowych. Kolejne konteksty to kolejne okazje do pomyłki, która liczy się jako poważny błąd rzeczowy. Na oba monologi masz łącznie do 10 minut (Informator CKE, s. 18), więc na wypowiedź do zadania 1. zostaje przeciętnie kilka minut.

Błędem wielu zdających jest kontekst doklejony, czyli podanie suchej informacji encyklopedycznej (np. „Mickiewicz urodził się w 1798 roku”), która nie wiąże się z zagadnieniem. CKE oczekuje, że kontekst zostanie wykorzystany przynajmniej częściowo funkcjonalnie, czyli trafnie ze względu na omawiane zagadnienie (Informator CKE, s. 22). Warto zastosować schemat trzech kroków:

1. Nazwanie kontekstu: jasne wskazanie dziedziny oraz konkretnego faktu lub pojęcia (np. „W kontekście historycznym odwołuję się do...”).
2. Powiązanie z lekturą: wyjaśnienie, w jaki sposób dany kontekst tłumaczy motywacje bohaterów lub wymowę utworu.
3. Wniosek: podsumowanie, jak kontekst odpowiada na pytanie z tematu zadania.

Oto zastosowanie tej metody w zadaniach z listy jawnej (Komunikat CKE o liście zadań jawnych):

1. „Lalka” Bolesława Prusa (zadanie jawne 33: Konfrontacja marzeń z rzeczywistością)

• Kontekst: historyczny i filozoficzny: warszawski pozytywizm oraz idea pracy organicznej.
• Wplecenie funkcjonalne: Stanisław Wokulski wciela w życie pozytywistyczne hasła: rozwija handel, wspiera naukę i angażuje się w pracę. Jego idealizm zderza się z realiami środowiska, w którym o pozycji decydują pochodzenie i majątek. Program pozytywistów pomaga zrozumieć zarówno jego marzenia, jak i powód, dla którego rzeczywistość je weryfikuje.

2. „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego (zadanie jawne 43: Rola chłopów i inteligencji w sprawie niepodległościowej)

• Kontekst: historyczny: rabacja galicyjska z 1846 roku pod wodzą Jakuba Szeli.
• Wplecenie funkcjonalne: pamięć o krwawych rozprawach chłopów ze szlachtą jest tłem wzajemnej nieufności inteligencji i chłopów. Wiedza o rabacji tłumaczy, dlaczego sojusz weselny pozostaje pozorny i nie prowadzi do wspólnego czynu.

3. „Dziady” cz. III Adama Mickiewicza (zadanie jawne 22: Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia)

• Kontekst: biblijny: męka Chrystusa i idea odkupienia przez cierpienie.
• Wplecenie funkcjonalne: w Widzeniu księdza Piotra los narodu polskiego zostaje ukazany w analogii do męki Chrystusa, a cierpienie nabiera sensu zbawczej ofiary. Odwołanie do Biblii pomaga wyjaśnić, dlaczego poświęcenie narodu jest tu ideą mesjanistyczną: ofiara nie jest klęską, lecz drogą do odrodzenia.

Znajomość typowych błędów pozwala uchronić się przed niepotrzebną utratą punktów:

• Streszczanie drugiego utworu zamiast analizy: Informator określa argumentację powierzchowną jako opartą na uogólnieniach i niewnikającą w istotę rzeczy (Informator CKE, s. 22). Opowiadanie fabuły filmu lub innej książki zabiera czas na analizę lektury i łatwo do takiej argumentacji prowadzi.
• Brak nazwania kontekstu: Komisja nie powinna domyślać się intencji zdającego. Warto wprost użyć formuły wprowadzającej, aby zespół przedmiotowy od razu odnotował realizację wymogu.
• Poważne błędy faktograficzne: błędne przywołanie pojęć lub faktów historycznych w kontekście, a w przypadku innego utworu każdy błąd merytoryczny to poważne błędy rzeczowe (Informator CKE, s. 22). Bezpieczniej posłużyć się określeniem stulecia lub połowy wieku niż ryzykować fałszywą datę roczną.
• Prywatne anegdoty w zadaniu 1.: własne doświadczenia nie figurują na liście kontekstów CKE (Informator CKE, s. 22). Własne doświadczenia komunikacyjne są jedną z opcji tylko w zadaniu 2. dotyczącym języka (Informator CKE, s. 17).
• Mylenie zasad ustnych z wypracowaniem pisemnym: w kryterium wypracowania najwyższe przedziały punktów wymagają funkcjonalnego wykorzystania dwóch kontekstów (Informator CKE, s. 39), a w zadaniu 1. części ustnej polecenie dotyczy jednego wybranego kontekstu.