Wojna i rewolucja jako źródła doświadczeń człowieka

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy pokazujesz zmianę bohatera (od chłopca z Baku do człowieka stojącego przed wyborem), a nie tylko wymieniasz wydarzenia historyczne.
• Czy odróżniasz wojnę (konflikt zbrojny) od rewolucji (gwałtowna zmiana ustroju) i widzisz, że każda uczy bohatera czegoś innego.
• Czy kontekst historyczny lub literacki wzmacnia tezę o doświadczeniu, a nie tylko podaje daty.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Przedwiośniu” wojna i rewolucja kształtują Cezarego Barykę: uczą go, że przemoc niszczy ideały, a mity trzeba konfrontować z rzeczywistością.
• Wersja 2Doświadczenie wojny i rewolucji nie daje Cezaremu gotowych odpowiedzi: uczy go nieufności wobec haseł, ale zostawia przed wyborem, którego Żeromski świadomie nie rozstrzyga.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Młodość w Baku, w czasie rewolucji i wojny domowej, jest dla Cezarego pierwszym zderzeniem z przemocą.

   Scena: W pierwszej części powieści Cezary jako nastolatek obserwuje w Baku walki uliczne, strzelaniny i widok zabitych, gdy rewolucyjne zamieszanie zamienia się w otwartą przemoc między grupami mieszkańców.

   Co to dowodzi: Bohater poznaje idee społeczne najpierw od strony przemocy, zanim zetknie się z nimi w teorii, więc wcześnie uczy się nieufności wobec wielkich haseł.

2. 2

   2.Wojna polsko-bolszewicka daje Cezaremu doświadczenie wspólnoty i zmusza go do zajęcia stanowiska.

   Scena: Po przybyciu do Polski Cezary zaczyna studia w Warszawie, a gdy wybucha wojna z bolszewikami, wstępuje do wojska jak koledzy z uniwersytetu, choć bez entuzjazmu. Walczy w 1920 roku pod Warszawą i dalej na wschód, a w oddziale zaprzyjaźnia się z Hipolitem Wielosławskim.

   Co to dowodzi: Widząc ruiny i rabunki, które zostawia za sobą bolszewicka armia, oraz poznając towarzyszy z oddziału, odnajduje pierwszą wspólnotę i zaczyna czuć więź z Polską, a nie tylko z opowieścią ojca.

3. 3

   3.Doświadczenia z Rosji i z frontu sprawiają, że Cezary w Warszawie nie potrafi ani bezkrytycznie przyjąć porządku państwa, ani bezrefleksyjnie odrzucić rewolucji.

   Scena: W finałowej scenie Cezary idzie w pochodzie robotniczej demonstracji w Warszawie, a Żeromski kończy powieść w momencie starcia z siłami porządku, nie rozstrzygając, co będzie dalej.

   Co to dowodzi: Otwarte zakończenie pokazuje, że doświadczenie kształtuje wybór, ale go nie gwarantuje: bohater jest rozdarty między tym, co widział w Rosji, a tym, co zastał w Polsce.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Rewolucja 1917 roku i wojna domowa w Rosji

  To realne tło wydarzeń z Baku i drogi Cezarego: pokazuje, że przemoc nie jest literacką przesadą, lecz zbiorowym doświadczeniem milionów ludzi. Pozwala wyjaśnić, dlaczego bohater wynosi z Rosji nieufność wobec obietnic szczęścia zbiorowego.

• literacki

  Izaak Babel, „Armia Konna”

  Cykl opowiadań z kampanii 1920 roku pokazuje wojnę polsko-bolszewicką od strony rewolucyjnej kawalerii, gdzie wzniosłe hasła zderzają się z brutalnością. Zestawienie z Żeromskim pozwala pokazać, że ten sam konflikt dawał zupełnie inne doświadczenia.

• filozoficzny

  Thomas Hobbes, „Lewiatan”

  Hobbes opisuje stan, w którym nie ma władzy zdolnej chronić ludzi, jako wojnę wszystkich ze wszystkimi. Obrazy z ogarniętego rewolucją Baku można zestawić z tym opisem, by pokazać, jak szybko znika porządek i jak rośnie potrzeba silnego państwa.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: podaj tezę, że wojna i rewolucja są dla Cezarego źródłem doświadczeń, które uczą nieufności wobec haseł, i zapowiedz dwa argumenty oraz kontekst.
2. 2Argument 1: Baku w czasie rewolucji i wojny domowej: pierwsze zderzenie z przemocą.
3. 3Argument 2: wojna 1920 roku: Cezary jako żołnierz i jego rosnący związek z Polską.
4. 4Kontekst: rewolucja 1917 roku i wojna domowa w Rosji jako realne tło doświadczeń bohatera.
5. 5Zakończenie: doświadczenie rozbija mity, lecz wybór (finałowa demonstracja) pozostaje po stronie człowieka.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Streszczanie biografii Cezarego zamiast pokazywania, czego go nauczyły wojna i rewolucja. Przy każdej scenie dopowiedz, jakie doświadczenie z niej wynika.
• Mieszanie wojny polsko-bolszewickiej z rewolucją rosyjską. To dwa różne zjawiska: rewolucja to zmiana ustroju w Rosji, a wojna to starcie zbrojne Polski z Rosją sowiecką w 1920 roku.
• Ocenianie samej przemocy wyłącznie negatywnie. Pokaż też, że doświadczenie wojenne zbliża Cezarego do Polski, więc ma działanie formujące.
• Kontekst historyczny podany jako same daty. Po każdej dacie dopisz, jak wyjaśnia ona zachowanie lub poglądy bohatera.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Cezary po doświadczeniach z Rosji jest bardziej zwolennikiem rewolucji, czy obrońcą państwa?
• Dlaczego Żeromski kończy powieść otwartym zakończeniem?
• Co zmienia się w stosunku Cezarego do Polski po udziale w wojnie 1920 roku?