Młodość jako czas kształtowania własnej tożsamości

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy pokazujesz tożsamość Cezarego jako proces złożony z etapów (Baku, droga do Polski, Nawłoć, Warszawa), a nie jako jedną cechę bohatera.
• Czy wskazujesz konkretne doświadczenia, które go zmieniają (śmierć matki, rzeź w Baku, mit szklanych domów, miłość w Nawłoci, wizyta w Chłodku, spór Gajowca z Lulkiem).
• Czy kontekst dotyczy dojrzewania lub kształtowania tożsamości młodego człowieka, a nie tylko historii odzyskania niepodległości.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Przedwiośniu” młodość jest czasem kształtowania tożsamości przez bolesne doświadczenia, które każą bohaterowi weryfikować kolejne ideały.
• Wersja 2Cezary Baryka pokazuje, że tożsamości nie dostaje się w spadku: musi ją sam wypracować, wybierając między rewolucją, tradycją i reformą.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.W Baku Cezary przechodzi od młodzieńczego buntu do pierwszego rozczarowania rewolucją.

   Scena: Nastoletni Cezary z entuzjazmem przyjmuje rewolucję, lekceważy matkę i jej troskę o polskość. Matka umiera, a Cezary zostaje zmuszony do grzebania zwłok ofiar rzezi, która ogarnia miasto, i widzi okrucieństwo niepasujące do rewolucyjnych haseł. Ojciec, Seweryn Baryka, opowiada mu o szklanych domach w Polsce.

   Co to dowodzi: Pierwszy etap pokazuje, że młodzieńcze przekonania łatwo przyjąć, ale trudno utrzymać w zderzeniu z rzeczywistością. Śmierć matki i widok rzezi każą Cezaremu szukać innej tożsamości.

2. 2

   2.Zderzenie mitu z rzeczywistością Polski zmusza Cezarego do określenia siebie na nowo.

   Scena: Ojciec umiera w drodze do Polski, a Cezary zamiast szklanych domów widzi biedne, błotniste przygraniczne miasteczka. Walczy w wojnie 1920 roku, poznaje Hipolita Wielosławskiego i trafia do ziemiańskiej Nawłoci, gdzie przeżywa romans z Laurą Kościeniecką. Wizyta w pobliskiej wsi Chłodek pokazuje mu nędzę chłopów obok beztroskiego życia dworu.

   Co to dowodzi: W Nawłoci Cezary poznaje urok polskiej tradycji, ale też jej niesprawiedliwość. Kształtuje się w nim wrażliwość społeczna, która nie pozwala mu przyjąć gotowego modelu życia ziemiańskiego.

3. 3

   3.Spory ideowe w Warszawie zmuszają bohatera do własnego wyboru drogi.

   Scena: Jako student medycyny Cezary słucha Szymona Gajowca, zwolennika stopniowych reform w niepodległym państwie, i komunisty Lulka, który wzywa do rewolucji. Nie przyjmuje w pełni żadnego z tych stanowisk, a w finale idzie w robotniczym pochodzie w stronę Belwederu, wysuwając się na jego czoło.

   Co to dowodzi: Otwarte zakończenie pokazuje, że tożsamość Cezarego wciąż się kształtuje. Młodość jest tu czasem wyboru, który pozostaje niedokończony, podobnie jak los młodego państwa.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza

  Józio, cofnięty do szkoły, walczy z formą, którą narzucają mu inni ludzie, i nie potrafi odnaleźć własnej twarzy. Zestawienie pokazuje, że kształtowanie tożsamości w młodości to także walka z cudzymi oczekiwaniami, co u Cezarego widać w sporach z Gajowcem i Lulkiem.

• historyczny

  Odzyskanie niepodległości i wojna polsko-bolszewicka (1918–1920)

  Młode państwo musiało dopiero ustalić swój ustrój, granice i program społeczny. Tożsamość Cezarego kształtuje się równolegle z tożsamością odrodzonej Polski, dlatego jego wahania są także obrazem dylematów całego pokolenia.

• historycznoliteracki

  Powieść edukacyjna (Bildungsroman), np. „Lata nauki Wilhelma Meistra” Goethego

  Bildungsroman przedstawia młodego człowieka, który przez kolejne doświadczenia dochodzi do dojrzałości. „Przedwiośnie” korzysta z tego schematu, ale łamie go otwartym zakończeniem, co podkreśla, że proces kształtowania tożsamości nie zostaje domknięty.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że młodość Cezarego to czas kształtowania tożsamości przez kolejne rozczarowania.
2. 2Argument 1: Baku: bunt wobec matki, entuzjazm rewolucją, rzeź i śmierć matki, mit szklanych domów.
3. 3Argument 2: Polska: zderzenie mitu z rzeczywistością, wojna 1920, Nawłoć, Laura, Chłodek.
4. 4Kontekst: „Ferdydurke” jako inny obraz walki młodego człowieka o własną twarz albo Bildungsroman jako schemat dojrzewania.
5. 5Zakończenie: Gajowiec i Lulek, finałowy pochód do Belwederu; wniosek o niedokończonej tożsamości bohatera i państwa.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opowiadanie całej fabuły po kolei: wybierz dwa lub trzy etapy i przy każdym powiedz, co zmienia się w tożsamości Cezarego.
• Traktowanie szklanych domów jako rzeczywistego projektu: to mit, który Seweryn Baryka opowiada synowi, a Cezary konfrontuje go z biedą odrodzonej Polski.
• Jednoznaczne odczytywanie finału: zakończenie jest otwarte, więc nie pisz, że Cezary na pewno zostaje komunistą. Powiedz, że jego wybór pozostaje niedookreślony.
• Kontekst wyłącznie historyczny bez związku z młodością: przy wojnie 1920 roku pokaż, jak wpływa ona na dojrzewanie bohatera, a nie tylko podaj datę.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Cezary nie przyjmuje w pełni ani programu Gajowca, ani programu Lulka?
• Jakie znaczenie ma dla Cezarego śmierć matki?
• Czy tytuł „Przedwiośnie” można odnieść także do młodości bohatera? Uzasadnij.