Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy odróżniasz utopię (szklane domy z opowieści Seweryna Baryki) od realnego obrazu Polski i wskazujesz moment ich zderzenia.
- Czy odwołujesz się do konkretnych części powieści („Szklane domy”, „Nawłoć”, „Wiatr od wschodu”), a nie do ogólnego wrażenia.
- Czy rozumiesz, że Żeromski nie opowiada się jednoznacznie ani za rewolucją, ani za światem dworu, i potrafisz to uzasadnić zakończeniem.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Przedwiośniu” utopijna wizja Polski jako kraju szklanych domów rozbija się o rzeczywistość nierówności społecznych odrodzonej Rzeczypospolitej.
- Wersja 2Żeromski pokazuje, że zarówno utopia, jak i ślepa wiara w rewolucję prowadzą do rozczarowania, jeśli nie opierają się na rzetelnym poznaniu rzeczywistości.
Argumenty i sceny z lektury
1.Utopia rodzi się z opowieści i tęsknoty, a nie z doświadczenia.
Scena: W Baku Seweryn Baryka opowiada synowi o szklanych domach, symbolu przyszłej, nowoczesnej i sprawiedliwej Polski, którą trzeba zbudować. Cezary dorasta z tym obrazem w głowie, a równocześnie na własne oczy widzi rewolucję i wojnę domową.
Co to dowodzi: Utopia jest piękna, ale oderwana od realiów: Cezary ma w głowie wyobrażenie, nie wiedzę o kraju. To ustawia kontrast, który później boleśnie się ujawni.
2.Realna Polska rozczarowuje nierównościami i podziałami, których utopia nie przewidziała.
Scena: Po przyjeździe do kraju Cezary trafia do dworu Hipolita Wielosławskiego w Nawłoci, świata ziemiańskiego ładu i tradycji, który kontrastuje z biedą wsi. W Warszawie styka się z nędzą robotniczą, słucha komunisty Antoniego Lulka i rozmawia z Szymonem Gajowcem, zwolennikiem powolnych reform.
Co to dowodzi: Żadna z tych dróg nie przypomina szklanych domów: dwór jest zamkniętą tradycją, wizja Lulka radykalną rewolucją, a Gajowiec obiecuje mozolną pracę zamiast cudu. Rzeczywistość okazuje się bardziej złożona niż marzenie.
3.Finał pokazuje, że Żeromski nie daje gotowej recepty, bo rzeczywistość nie oferuje prostego wyboru.
Scena: W ostatnich scenach powieści Cezary idzie w Warszawie z demonstracją robotników, dochodzi do starcia z wojskiem, a książka urywa się bez rozstrzygnięcia dalszych losów bohatera.
Co to dowodzi: Otwarte zakończenie sprawia, że czytelnik zostaje z pytaniem, jak zbudować sprawiedliwą Polskę. Utopia zawodzi, a rewolucja nie jest jednoznaczną odpowiedzią.
Konteksty, które coś dowodzą
- filozoficzny
„Utopia” Tomasza Morusa (1516)
Nazwa „utopia” oznacza „nigdzie”: Morus opisał idealne państwo, by skrytykować realne społeczeństwo. Dzięki temu szklane domy Seweryna można nazwać utopią, czyli wizją, która z natury nie istnieje, ale służy ocenie rzeczywistości.
- historyczny
Polska w pierwszych latach niepodległości po 1918 roku i wojna polsko-bolszewicka 1920
Odrodzone państwo mierzyło się z biedą, nierównościami i sporami o ustrój (reforma rolna, napięcia społeczne). To tło pokazuje, że rozdźwięk między marzeniem a realiami nie jest wymysłem autora, lecz diagnozą epoki.
- literacki
„Ludzie bezdomni” Stefana Żeromskiego
Doktor Judym widzi nędzę ludzi i chce im służyć, ale zderza się z rzeczywistością i rezygnuje z osobistego szczęścia. Podobnie jak Cezary pokazuje rozdźwięk między szlachetnym ideałem a realnymi możliwościami, co potwierdza, że Żeromski wielokrotnie podejmuje ten motyw.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: postaw tezę o zderzeniu utopii szklanych domów z realnym obrazem Polski i krótko wyjaśnij, kim jest Cezary Baryka.
- 2Argument 1: opowieść Seweryna w Baku jako źródło utopijnej wizji i kontrast z rewolucją, którą Cezary obserwuje.
- 3Argument 2: Nawłoć i Warszawa; zderzenie z realiami (dwór, nędza, Lulek i Gajowiec).
- 4Kontekst: „Utopia” Morusa (znaczenie słowa i funkcja utopii) lub tło historyczne po 1918 roku.
- 5Zakończenie: finał z demonstracją, otwarte zakończenie i wniosek o ostrzeżeniu przed życiem iluzją; znaczenie tytułu.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Przedwiośniu” Żeromski przeciwstawia utopijną wizję Polski rzeczywistości odrodzonego państwa. Pierwszy argument to opowieść Seweryna Baryki w Baku. Ojciec mówi synowi o szklanych domach, czyli o nowoczesnej i sprawiedliwej Polsce, którą trzeba zbudować. Cezary dorasta z tym obrazem w głowie, a obok widzi rewolucję i wojnę domową, więc kraj ojców staje się dla niego niemal ziemią obiecaną. Drugi argument to zderzenie z rzeczywistością po przyjeździe. Cezary trafia do dworu Wielosławskiego w Nawłoci, gdzie panuje porządek ziemiańskiej tradycji, ale widać też nierówności i biedę, a w Warszawie słucha komunisty Antoniego Lulka i zwolennika reform Szymona Gajowca. Żadna z tych dróg nie przypomina szklanych domów. Kontekstem, który porządkuje to rozumienie, jest „Utopia” Morusa. Nazwa oznacza „nigdzie”, więc idealne państwo ma sens krytyczny wobec świata, ale nie jest realnym planem. Tak samo szklane domy służą Żeromskiemu do pokazania, jak daleko do ideału. Na końcu powieści Cezary idzie z demonstracją robotników, dochodzi do starcia z wojskiem i książka się urywa. Żeromski nie daje recepty, tylko ostrzega przed życiem w iluzji. Tytuł podpowiada ten sam sens: przedwiośnie to czas niepewny, w którym nic jeszcze nie jest rozstrzygnięte. Wnioskuję, że sens „Przedwiośnia” to zachęta do trzeźwego patrzenia na rzeczywistość i pracy nad nią.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Streszczanie fabuły: temat wymaga zestawienia dwóch obrazów, więc w każdym argumencie wskaż wyraźnie, co jest utopią, a co realiami.
- Sprowadzanie tematu do samego komunizmu: utopią są przede wszystkim szklane domy, a rewolucja to tylko jedna z dróg pokazanych w powieści. Nie zamieniaj odpowiedzi w wykład o polityce.
- Pomijanie tytułu: wyjaśnij, że przedwiośnie to czas przejściowy i niepewny, gdy Polska nie jest jeszcze spełnioną utopią ani gotowym ładem.
- Wniosek bez finału: nawiąż do otwartego zakończenia i nie przesądzaj, kto w powieści ma rację; Żeromski tego nie rozstrzyga.
O co może dopytać egzaminator
- Dlaczego Seweryn Baryka opowiada synowi o szklanych domach i co to mówi o jego postawie wobec Polski?
- Czy Cezary Baryka jest bohaterem pozytywnym, czy raczej ofiarą własnych złudzeń?
- Jak interpretujesz tytuł powieści w świetle jej zakończenia?
Pytania i odpowiedzi
Co symbolizują szklane domy w „Przedwiośniu”?
To symbol utopijnej, nowoczesnej i sprawiedliwej Polski, o której opowiada Seweryn Baryka. Służą jako wzór, z którym Cezary porównuje realny kraj, i jako miara jego rozczarowania. Pokazują też, jak łatwo ulec pięknemu obrazowi, którego nie sprawdzono w rzeczywistości.
Czy „Przedwiośnie” jest powieścią o komunizmie?
Nie wyłącznie. Powieść dotyka tematu rewolucji, ale jej osią jest zderzenie ideałów z rzeczywistością odrodzonej Polski. Żeromski pokazuje zarówno zagrożenia rewolucji, jak i słabości dawnego porządku, i nie opowiada się jednoznacznie po żadnej stronie.
Co oznacza tytuł „Przedwiośnie”?
Przedwiośnie to czas przed wiosną, okres przejściowy i niepewny. Odnosi się do Polski po odzyskaniu niepodległości: wiosna nowego ładu jeszcze nie nadeszła, a kierunek zmian pozostaje otwarty.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.