Walka dobra ze złem o duszę ludzką

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wyjaśniasz, czym w utworze jest zło (pycha, tyrania, konformizm), zamiast używać ogólnych słów o dobru i złu.
• Czy opierasz się na konkretnych scenach (Wielka Improwizacja, modlitwa księdza Piotra, sceny z Senatorem), a nie na streszczeniu całego dramatu.
• Czy kontekst biblijny, literacki lub historyczny pomaga pokazać mechanizm walki o duszę, a nie tylko ozdabia wypowiedź.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Dziadach” cz. III walka dobra ze złem toczy się przede wszystkim w człowieku: pycha Konrada przegrywa z pokorą i modlitwą.
• Wersja 2Mickiewicz pokazuje, że o duszę człowieka walczy nie tylko osobiste zło (pycha), ale także zło polityczne, czyli tyrania i moralna uległość wobec niej.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Konrad w Wielkiej Improwizacji ulega pokusie pychy.

   Scena: W Wielkiej Improwizacji uwięziony poeta Konrad domaga się od Boga „rządu dusz”, czuje się twórcą równym Stwórcy i oskarża Go o obojętność na cierpienie narodu. Nazywa siebie Milionem, bo za miliony cierpi. Pod koniec jego wypowiedź zbliża się do bluźnierstwa, a nad jego duszą zaczynają walczyć złe duchy.

   Co to dowodzi: Zło nie przychodzi tu z zewnątrz: wyrasta z prawdziwej miłości do ludzi, która zamienia się w pychę. To pierwsza linia frontu walki o duszę, bo najbardziej zagrożony jest ten, kto uważa się za wybranego.

2. 2

   2.Dobro zwycięża dzięki pokorze i modlitwie księdza Piotra.

   Scena: Po upadku Konrada ksiądz Piotr, zakonnik, modli się o jego duszę i odpędza złe moce, zamiast domagać się władzy nad światem. W swoim widzeniu zobaczył los Polski jako cierpienie, które ma służyć odkupieniu innych narodów, i zapowiedź Wybawiciela.

   Co to dowodzi: Kontrast Konrada i księdza Piotra pokazuje, że dusza ocalona jest przez zaufanie Bogu, a nie przez bunt. Pokora jest tu sposobem na zwycięstwo nad złem.

3. 3

   3.Zło działa także w polityce i w uległości elit.

   Scena: Senator Nowosilcow, wzorowany na rzeczywistym urzędniku carskim, w Wilnie prześladuje polską młodzież. W scenach z Senatorem (m.in. w „Śnie Senatora”) oraz w „Salonie warszawskim” widać, jak zło caratu współgra z postawą polskich elit, które układają się z zaborcą i lekceważą los więzionych. Na tym tle kontrastuje wierność uwięzionych towarzyszy Konrada.

   Co to dowodzi: Zło dotyczy nie tylko jednostki, ale całej wspólnoty: tyrania i konformizm gaszą sumienie, a solidarność i opór stają się obroną duszy narodu.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Kuszenie Jezusa na pustyni (Ewangelia wg św. Mateusza, rozdz. 4)

  Szatan oferuje Jezusowi władzę nad światem, a ten odmawia. Zestaw to z Konradem, który sam sięga po „rząd dusz”: pycha jako pokusa władzy i pokora jako sposób pokonania zła.

• literacki

  „Faust” Johanna Wolfganga Goethego

  W Prologu w niebie Mefistofeles zakłada się z Bogiem o duszę Fausta, który błądzi w pogoni za wiedzą i władzą, ale ostatecznie zostaje ocalony. Pozwala to pokazać, że „Dziady” cz. III to także romantyczny dramat o duszy wybitnej jednostki zagrożonej własną ambicją.

• historyczny

  Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823–1824)

  Aresztowania młodzieży, w tym samego Mickiewicza, i śledztwo Nowosilcowa dają realne tło sceny więziennej i postaci Senatora. Wynika z tego, że zło caratu w utworze to nie tylko symbol, ale doświadczenie autora i jego pokolenia.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: teza, że walka o duszę toczy się w człowieku (pycha kontra pokora) i w świecie (tyrania), plus zapowiedź kontekstu.
2. 2Argument 1: Wielka Improwizacja, czyli pycha Konrada i pojawienie się złych duchów.
3. 3Argument 2: ksiądz Piotr, jego modlitwa i widzenie jako przykład pokory.
4. 4Kontekst: „Faust” Goethego albo kuszenie Jezusa na pustyni, z jednym zdaniem, co łączy je z Konradem.
5. 5Zakończenie: wniosek o tym, że dobro zwycięża postawą, plus krótka wzmianka o Nowosilcowie jako złu politycznym.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie Konrada wyłącznie ze złem. To bohater o szlachetnych motywach, który ulega pysze, więc pokaż obie strony: miłość do narodu i jej zgubne skutki.
• Streszczanie całego dramatu. Wybierz dwie, trzy sceny i przy każdej powiedz wprost, jak dowodzi tezy o walce dobra ze złem.
• Mylenie Konrada z Gustawem. W Prologu Gustaw „umiera” i rodzi się Konrad, co warto powiedzieć jednym zdaniem, jeśli sięgasz do „Dziadów” cz. IV.
• Pominięcie wymiaru politycznego. Samo mówienie o „walce duchów” bez Nowosilcowa i zaborów oddala wypowiedź od realiów utworu.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Konrad jest bohaterem pozytywnym, czy negatywnym?
• Czym różni się postawa Konrada od postawy księdza Piotra i która jest bliższa ideałowi romantycznemu?
• Czy „Dziady” cz. III są przede wszystkim utworem religijnym, czy politycznym?