Mesjanizm jako romantyczna idea poświęcenia

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy umiesz wyjaśnić pojęcie mesjanizmu i wskazać jego źródło w „Widzeniu księdza Piotra” (Polska jako Chrystus narodów).
• Czy łączysz ideę narodową z ofiarą konkretnych ludzi (Tomasz, Wasilewski, Janczewski), a nie mówisz wyłącznie ogólnie o „cierpieniu Polski”.
• Czy odróżniasz mesjanizm pokornego księdza Piotra od prometejskiego buntu Konrada i umiesz to wykorzystać w argumentacji.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W III części „Dziadów” Mickiewicz przedstawia mesjanizm jako przekonanie, że cierpienie i ofiara Polaków mają sens, bo tak jak męka Chrystusa prowadzą do zbawienia narodu i świata.
• Wersja 2Mesjanizm w „Dziadach” zamienia klęskę w ofiarę: niewinne cierpienie młodzieży i całego narodu staje się zapowiedzią zmartwychwstania Polski.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Gotowość do ofiary widać już wśród więźniów, którzy chcą cierpieć za innych.

   Scena: W scenie I Tomasz tłumaczy współwięźniom, że obrona przed Nowosilcowem jest daremna, i proponuje, by kilku z nich wzięło na siebie winę wszystkich. Jako przywódca towarzystwa uznaje, że ma obowiązek cierpieć za przyjaciół, i prosi, by do tej ofiary wybrać samotnych, starszych i nieżonatych.

   Co to dowodzi: Poświęcenie jest tu świadomym wyborem, który ma ocalić wspólnotę. To indywidualny wymiar idei, którą „Widzenie” rozszerzy na cały naród.

2. 2

   2.Cierpienie młodzieży zostaje przedstawione na wzór męki Chrystusa.

   Scena: Sobolewski opowiada o wywożeniu więźniów kibitkami na Sybir. Wasilewski, skatowany w śledztwie, spada ze schodów, a niesiony przez żołnierza ma ręce rozpięte jak ciało zdjęte z krzyża. Janczewski, wychudzony i skuty, potrząsa łańcuchem i trzykrotnie woła do tłumu, że Polska jeszcze nie zginęła.

   Co to dowodzi: Porównanie do Chrystusa zmienia ofiarę śledztwa w męczennika. Cierpienie przestaje być tylko krzywdą i staje się świadectwem, które porusza lud.

3. 3

   3.W „Widzeniu księdza Piotra” mesjanizm zostaje wyłożony wprost: Polska jest Chrystusem narodów.

   Scena: Ksiądz Piotr widzi, jak tyrani wloką naród przed trybunał; Gal nie znajduje w nim winy i umywa ręce jak Piłat, a naród zostaje ukrzyżowany na krzyżu o ramionach rozpostartych na całą Europę i przebity włócznią przez żołdaka. Potem wznosi się ku niebu, a w wizji pojawia się zapowiedź wskrzesiciela narodu, którego imię to czterdzieści i cztery.

   Co to dowodzi: Męka narodu zostaje wpisana w schemat pasji, więc ma sens zbawczy: po śmierci przychodzi zmartwychwstanie. To istota romantycznego mesjanizmu.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Ewangelie o męce Chrystusa (m.in. Ewangelia według św. Mateusza, rozdział 27)

  Mickiewicz przenosi na dzieje Polski kolejne etapy pasji: sąd, umycie rąk przez Piłata, krzyż, włócznię i zmartwychwstanie. Bez znajomości tego wzorca nie da się zrozumieć, dlaczego cierpienie narodu ma w „Dziadach” sens zbawczy.

• literacki

  „Kordian” Juliusza Słowackiego

  Na szczycie Mont Blanc Kordian nazywa Polskę Winkelriedem narodów, czyli żołnierzem, który ginie, by przełamać szyk wroga. Słowacki polemizuje z mesjanizmem Mickiewicza i pokazuje, że ofiara może być czynem, a nie cierpliwym znoszeniem męki.

• historyczny

  Proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823–1824)

  Śledztwo prowadzone pod nadzorem senatora Nowosilcowa zakończyło się więzieniem i zesłaniem studentów, wśród nich samego Mickiewicza. Rzeczywiste cierpienie konkretnych młodych ludzi stało się podstawą mesjanistycznej interpretacji losu całego narodu.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij, czym jest mesjanizm, i postaw tezę, że w „Dziadach” cierpienie zyskuje sens zbawczy.
2. 2Argument 1: Tomasz gotowy wziąć winę na siebie; poświęcenie jednostki dla wspólnoty.
3. 3Argument 2: opowiadanie Sobolewskiego o Wasilewskim i Janczewskim; więźniowie jak męczennicy.
4. 4Kontekst: Ewangelia o męce Chrystusa jako wzorzec „Widzenia” albo „Kordian” jako polemika.
5. 5Zakończenie: „Widzenie księdza Piotra” i Polska jako Chrystus narodów; wniosek o klęsce zamienionej w ofiarę.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mylenie mesjanizmu z prometeizmem. Bunt Konrada w Wielkiej Improwizacji to postawa prometejska; idea mesjanistyczna pojawia się w „Widzeniu” pokornego księdza Piotra.
• Mówienie tylko o „cierpieniu Polski” bez scen. Przywołaj konkretne postaci: Tomasza, Wasilewskiego, Janczewskiego, i obraz krzyża w „Widzeniu”.
• Pominięcie religijnego wzorca. Wyjaśnij, że mesjanizm opiera się na analogii do pasji Chrystusa, bo to tłumaczy, dlaczego cierpienie ma mieć sens.
• Brak oceny. Możesz zaznaczyć, że mesjanizm daje nadzieję, ale też uświęca bierność; to dobry materiał do rozmowy z egzaminatorem.

O co może dopytać egzaminator

• Czym różni się postawa księdza Piotra od postawy Konrada?
• Jaką funkcję pełni opowiadanie Sobolewskiego w scenie więziennej?
• Czy mesjanizm uważasz za postawę budującą, czy raczej niebezpieczną?