Jakie prawdy o człowieku ujawniają jego sny albo widzenia?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy omawiasz co najmniej dwa różne sny lub widzenia (np. Widzenie księdza Piotra, sen Senatora, widzenie Ewy) i dla każdego nazywasz konkretną prawdę o bohaterze.
• Czy zestawiasz kontrastowe postaci: pokorę Piotra i Ewy z pychą lub małością Senatora, zamiast tylko streszczać treść wizji.
• Czy kontekst pokazuje sen jako sposób odsłonięcia ukrytej prawdy (sumienia, pragnień, przyszłości), a nie tylko jako motyw literacki.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Dziadach” cz. III sny i widzenia ujawniają prawdę o duszy człowieka: pokorni otrzymują objawienie, a grzeszni zostają obnażeni we własnych lękach.
• Wersja 2Mickiewicz pokazuje, że sen jest lustrem moralnym: to, co bohater widzi w nocy, odpowiada temu, kim jest w swojej postawie wobec Boga i ludzi.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Widzenie księdza Piotra ujawnia, że prawdę o świecie poznaje człowiek pokorny.

   Scena: Ksiądz Piotr, leżąc krzyżem w celi, uznaje się w modlitwie za proch i nicość przed Bogiem. Otrzymuje wizję losu Polski: widzi kibitki wiozące młodzież na północ, rzeź niewiniątek z rąk Heroda, naród ukrzyżowany jak Chrystus i zapowiedź tajemniczego wskrzesiciela, którego imię brzmi „czterdzieści i cztery”.

   Co to dowodzi: Wizja jest nagrodą za pokorę i kontrastuje z Wielką Improwizacją Konrada, któremu pycha zamyka drogę do prawdy. Pokazuje, że sen lub widzenie zależy od moralnej postawy człowieka.

2. 2

   2.Widzenie Ewy odsłania niewinność i siłę bezinteresownej modlitwy.

   Scena: W domu pod Lwowem młoda Ewa modli się za ojczyznę i za poetę, którego wiersze czyta, a potem zasypia. W widzeniu otaczają ją kwiaty, a jej sen jest pełen spokoju i poczucia bliskości nieba.

   Co to dowodzi: Sen Ewy ujawnia czystość jej serca: modli się za innych, nie za siebie. Mickiewicz sugeruje, że modlitwy takich osób jak Ewa i ksiądz Piotr pomagają ocalić duszę Konrada.

3. 3

   3.Sen Senatora obnaża jego lęk przed utratą łask cara i moralną pustkę.

   Scena: Senator Nowosilcow śni, że car obdarza go łaską, a dworzanie mu się kłaniają; po chwili car okazuje niezadowolenie, a wszyscy się od niego odwracają. Nad śpiącym czuwają diabły, które dręczą go tym widzeniem, a on budzi się przerażony.

   Co to dowodzi: We śnie nie ma miejsca na pozory: Senator nie boi się Boga ani sumienia, tylko utraty pozycji. Sen pokazuje, że jego okrucieństwo wobec więźniów wynika ze służalczości i pustki.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Makbet” Williama Szekspira (scena lunatykowania Lady Makbet)

  Lady Makbet we śnie próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew i mówi o zbrodniach, które za dnia ukrywa. Podobnie jak u Senatora, sen obnaża prawdę, której człowiek nie chce przyznać na jawie.

• filozoficzny

  Zygmunt Freud, „Objaśnianie marzeń sennych” (1899)

  Freud uważał, że sen wyraża ukryte pragnienia i lęki człowieka. Sen Senatora dobrze pasuje do tej koncepcji: odsłania jego najgłębszą obawę, czyli utratę carskiej łaski.

• biblijny

  Apokalipsa świętego Jana

  Wizje Apokalipsy ukazują sens dziejów i ostateczne zwycięstwo dobra. Widzenie księdza Piotra korzysta z tej symboliki (liczba, postać zbawcy, cierpienie poprzedzające triumf), co pokazuje, że sen może być objawieniem prawdy o losie wspólnoty.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że sny i widzenia w „Dziadach” cz. III odsłaniają prawdę o duszy bohatera i jego relacji z Bogiem.
2. 2Argument 1: Widzenie księdza Piotra jako nagroda za pokorę; kontrast z pychą Konrada.
3. 3Argument 2: sen Senatora jako obnażenie lęku, służalczości i pustki; dodatkowo widzenie Ewy jako obraz niewinności.
4. 4Kontekst: Lady Makbet z „Makbeta” Szekspira, której sen zdradza wyrzuty sumienia.
5. 5Zakończenie: wniosek, że w dramacie sen jest lustrem moralnym, a jego treść zależy od tego, kim jest śniący.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mylenie Widzenia księdza Piotra z Wielką Improwizacją: Improwizację wygłasza Konrad i jest ona wyrazem buntu, a nie widzeniem. Pokaż raczej kontrast obu scen.
• Streszczanie wizji Piotra bez interpretacji: zamiast wymieniać kolejne obrazy, powiedz, co wizja mówi o pokorze widzącego i o mesjanistycznej wizji narodu.
• Pomijanie snu Senatora: to najlepszy przykład, że sen obnaża prawdę także o człowieku złym, a nie tylko daje objawienia świętym.
• Pisanie, że „czterdzieści i cztery” zostało jednoznacznie wyjaśnione: to zagadka, a interpretacje (np. jako imię zbawcy narodu) są tylko propozycjami.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego to ksiądz Piotr, a nie Konrad, otrzymuje widzenie przyszłości narodu?
• Jaką rolę w śnie Senatora odgrywają diabły?
• Czy sen w literaturze zawsze mówi prawdę? Podaj przykład z innego utworu.