Jakie postawy przyjmuje człowiek wobec zła?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy nazywasz i porównujesz kilka postaw (walka, ucieczka, religijna interpretacja, kolaboracja), zamiast opisywać jedną postać.
• Czy odwołujesz się do konkretnych scen: kazań Paneloux, decyzji Ramberta o pozostaniu w mieście, formacji sanitarnych Tarrou, zachowania Cottarda.
• Czy rozumiesz alegoryczny wymiar dżumy (zło, wojna, okupacja) i umiesz wykorzystać go w kontekście.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1„Dżuma” pokazuje, że wobec zła człowiek może walczyć, uciekać lub z nim współpracować, a najbardziej ludzką postawą jest wytrwała, codzienna walka bez gwarancji zwycięstwa.
• Wersja 2Camus przekonuje, że zło ujawnia prawdę o człowieku: jedni w obliczu epidemii odkrywają solidarność, inni wykorzystują cudze nieszczęście.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Najbardziej ludzką postawą jest wytrwała walka ze złem, nawet bez nadziei na ostateczne zwycięstwo.

   Scena: Doktor Bernard Rieux od początku nazywa chorobę po imieniu i leczy chorych mimo zmęczenia i świadomości, że wiele nie zdziała. Jean Tarrou organizuje ochotnicze formacje sanitarne, do których dołącza między innymi urzędnik Grand, a pod koniec epidemii sam umiera na dżumę.

   Co to dowodzi: Rieux i Tarrou nie walczą dla nagrody ani z przekonania, że wygrają. Robią to, co należy, bo solidarność z cierpiącymi jest dla nich obowiązkiem.

2. 2

   2.Postawa wobec zła może się zmienić: od ucieczki do solidarności.

   Scena: Dziennikarz Raymond Rambert, który przypadkiem utknął w zamkniętym Oranie, za wszelką cenę chce wrócić do ukochanej w Paryżu i organizuje nielegalną ucieczkę. Gdy wszystko jest gotowe, rezygnuje i zostaje, bo uznaje, że wstyd byłoby być szczęśliwym samemu.

   Co to dowodzi: Przemiana Ramberta pokazuje, że prywatne szczęście nie usprawiedliwia obojętności. Wybór solidarności jest możliwy nawet dla kogoś, kto czuje się w mieście obcy.

3. 3

   3.Zło można też interpretować religijnie albo wykorzystywać dla własnej korzyści.

   Scena: Ojciec Paneloux w pierwszym kazaniu przedstawia dżumę jako karę za grzechy mieszkańców. Po bolesnej śmierci synka sędziego Othona głosi drugie kazanie, w którym mówi o konieczności przyjęcia wszystkiego albo odrzucenia wszystkiego. Cottard tymczasem cieszy się z epidemii, bo zarabia na przemycie i nikt nie ściga go za dawne sprawy.

   Co to dowodzi: Paneloux szuka sensu zła w wierze i zmienia postawę pod wpływem cierpienia dziecka. Cottard pokazuje najciemniejszą postawę: czerpanie zysku z nieszczęścia innych.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Okupacja Francji i ruch oporu w czasie II wojny światowej

  Powieść z 1947 roku czytano jako alegorię okupacji: Rieux i Tarrou przypominają ludzi ruchu oporu, a Cottard kolaborantów. To pokazuje, że postawy wobec dżumy odpowiadają realnym wyborom ludzi wobec zła historycznego.

• filozoficzny

  Albert Camus, „Człowiek zbuntowany” (bunt jako podstawa solidarności)

  Camus twierdzi, że bunt przeciw złu i cierpieniu łączy ludzi we wspólnocie. Postawa Rieux i Tarrou jest właśnie takim buntem: nie zmienia świata na zawsze, ale tworzy solidarność cierpiących.

• literacki

  „Rok 1984” George’a Orwella

  Winston Smith buntuje się przeciw systemowi, ale zostaje złamany i w końcu kocha Wielkiego Brata. Zestawienie z Rieux pokazuje, że postawa wobec zła może zostać zniszczona, a wytrwałość bohaterów Camusa jest wartością, której nie wolno uważać za oczywistą.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że wobec zła możliwe są różne postawy, a najbardziej ludzka jest wytrwała walka.
2. 2Argument 1: Rieux i Tarrou; leczenie chorych i formacje sanitarne bez nadziei na nagrodę.
3. 3Argument 2: Rambert, który rezygnuje z ucieczki, bo wstydzi się szczęścia w pojedynkę.
4. 4Kontekst: okupacja Francji i ruch oporu jako alegoryczne tło powieści.
5. 5Zakończenie: Paneloux i Cottard jako postawy religijna i egoistyczna; wniosek o wyborze, który określa człowieczeństwo.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opisywanie tylko doktora Rieux: pytanie dotyczy postaw w liczbie mnogiej, więc porównaj co najmniej dwie lub trzy.
• Pomijanie alegorii: dżuma to nie tylko choroba, lecz obraz zła w ogóle, w tym wojny i okupacji. Jedno zdanie o tym wzbogaca odpowiedź.
• Upraszczanie Paneloux: jego postawa zmienia się po śmierci synka Othona, więc nie przedstawiaj go wyłącznie jako fanatyka.
• Mylenie Ramberta z Tarrou: Rambert to dziennikarz chcący uciec do Paryża, a Tarrou to organizator formacji sanitarnych.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Rieux mówi, że walczy z dżumą nie z heroizmu, lecz z uczciwości?
• Co oznacza zakończenie powieści, w którym narrator przypomina, że bakcyl dżumy nigdy nie znika?
• Która z postaw wydaje Ci się najbardziej zrozumiała i dlaczego?