Miasto – przestrzeń przyjazna czy wroga człowiekowi?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy odpowiadasz na alternatywę z tematu („przyjazna czy wroga”) i uzasadniasz, dlaczego miasto u Prusa jest jednym i drugim.
• Czy odwołujesz się do konkretnych przestrzeni: Krakowskie Przedmieście ze sklepem, nędza Powiśla, kamienica jako mikrokosmos, Paryż jako miasto postępu.
• Czy kontekst dotyczy miasta jako przestrzeni życia (np. XIX-wieczna urbanizacja, inna powieść o mieście) i coś wnosi do tezy.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Lalce” miasto jest przestrzenią dwuznaczną: daje człowiekowi szansę awansu i rozwoju, ale zarazem wystawia go na nędzę, obojętność i samotność.
• Wersja 2Warszawa w powieści Prusa jest wroga przede wszystkim słabszym, bo jej porządek służy bogatym, a Paryż pokazuje, że miasto mogłoby lepiej służyć ludziom.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Miasto daje szansę awansu tym, którzy potrafią z niej skorzystać.

   Scena: Wokulski zaczynał w Warszawie jako subiekt w winiarni Hopfera i uczył się nocami. Po ślubie z wdową Małgorzatą Minclową przejął sklep z galanterią, a po dorobieniu się na dostawach wojskowych rozbudował go przy Krakowskim Przedmieściu. W mieście zdobywa pozycję i dostęp do salonów, czego nie dałaby mu prowincja.

   Co to dowodzi: Miasto okazuje się przestrzenią możliwości: ruchu społecznego, handlu i kariery. W tym sensie jest przyjazne, bo pozwala człowiekowi zmienić swój los.

2. 2

   2.Ta sama Warszawa jest wroga biednym i obojętna na ich los.

   Scena: Wokulski wędruje na Powiśle i widzi nędzne domy, śmieci i ludzi żyjących na granicy przetrwania. Pomaga tam konkretnym osobom, między innymi rodzinie furmana Wysockiego, a także Mariannie, której umożliwia porzucenie życia prostytutki.

   Co to dowodzi: Kilka ulic od eleganckiego sklepu i salonów zaczyna się świat ludzi, których miasto zostawiło samym sobie. Kontrast dowodzi, że miejska przestrzeń dzieli ludzi i jest wroga tym, którzy nie mają pieniędzy.

3. 3

   3.Zestawienie Warszawy z Paryżem pokazuje, że miasto mogłoby być przestrzenią przyjazną.

   Scena: W czasie pobytu w Paryżu Wokulski podziwia porządek, technikę i pracowitość mieszkańców, a w laboratorium Geista widzi wizję wynalazku, który zmieniłby świat. Patrząc na Paryż, myśli o tym, jak chaotyczna i zaniedbana jest Warszawa.

   Co to dowodzi: Paryż pokazuje miasto jako przestrzeń nauki i rozwoju. Dzięki temu porównaniu wrogość Warszawy nie jest losem, tylko skutkiem zaniedbania i podziałów społecznych, co wzmacnia tezę o dwuznaczności miasta.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Ziemia obiecana” Władysława Reymonta

  Łódź Reymonta jest miastem szybkiego bogacenia się i bezwzględnej konkurencji, w którym robotnicy giną w fabrykach, a przemysłowcy liczą tylko zyski. To wyostrza obraz z „Lalki”: miasto daje szansę nielicznym, a dla większości staje się przestrzenią wyzysku.

• historyczny

  Przebudowa Paryża przez barona Haussmanna w XIX wieku

  Za Napoleona III Paryż zyskał szerokie bulwary, kanalizację i parki. Ten kontekst wyjaśnia, dlaczego Wokulski widzi w Paryżu wzór nowoczesnego miasta i dlaczego Warszawa na jego tle wydaje mu się zaniedbana.

• filozoficzny

  Pozytywistyczna koncepcja organicyzmu (Herbert Spencer)

  Pozytywiści widzieli społeczeństwo jak organizm, w którym każda część wpływa na całość. W tym świetle nędza Powiśla nie jest prywatną sprawą biednych, tylko chorobą całego miasta, co tłumaczy, dlaczego Wokulski czuje się za nią odpowiedzialny.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: odpowiedz, że miasto jest jednocześnie przyjazne i wrogie, i zapowiedz kontrast Warszawy i Paryża.
2. 2Argument 1: kariera Wokulskiego od subiekta u Hopfera, przez sklep Minclów, do bogatego kupca z Krakowskiego Przedmieścia.
3. 3Argument 2: Powiśle, nędza, pomoc Wysockiemu i Mariannie; podział miasta na dwa światy.
4. 4Kontekst: „Ziemia obiecana” Reymonta albo przebudowa Paryża przez Haussmanna.
5. 5Zakończenie: Paryż jako wzór; wrogość miasta wynika z podziałów, a nie z samej natury miasta.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Wybranie tylko jednej strony alternatywy. Temat pyta „przyjazna czy wroga”, a powieść daje argumenty na oba; najmocniejsza odpowiedź pokazuje dwuznaczność.
• Ogólniki w rodzaju „w mieście jest bieda”. Podaj konkretne miejsca i postaci: Powiśle, Wysocki, Marianna, sklep na Krakowskim Przedmieściu.
• Pomijanie Paryża. To najważniejszy punkt odniesienia dla Warszawy w powieści i daje gotowe porównanie do argumentacji.
• Kontekst historyczny bez związku z tezą. Jeśli mówisz o Haussmannie, wyjaśnij, dlaczego dzięki temu Paryż jest dla Wokulskiego wzorem.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Wokulski czuje się w Warszawie u siebie?
• Jaką rolę w obrazie miasta odgrywa kamienica, którą kupuje Wokulski?
• Czym różni się obraz Paryża od obrazu Warszawy w „Lalce”?