Czym dla człowieka mogą być wspomnienia?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy wykorzystujesz „Pamiętnik starego subiekta” jako osobną narrację wspomnieniową i wyjaśniasz, po co Prus wprowadza ją do powieści.
• Czy pokazujesz różne funkcje wspomnień (azyl, tożsamość, świadectwo historii, źródło bólu), a nie powtarzasz jednej myśli na kilku przykładach.
• Czy kontekst mówi coś o roli pamięci w życiu człowieka, a nie jest tylko innym utworem, w którym ktoś coś wspomina.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Lalce” wspomnienia są dla człowieka przede wszystkim oparciem i sposobem ocalenia własnej tożsamości w świecie, który się zmienia.
• Wersja 2Prus pokazuje dwuznaczność wspomnień: dają bohaterom poczucie sensu, ale jednocześnie zatrzymują ich w przeszłości i utrudniają zrozumienie teraźniejszości.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Dla Rzeckiego wspomnienia są azylem i sposobem ocalenia własnej tożsamości.

   Scena: Stary subiekt prowadzi pamiętnik, w którym wraca do dzieciństwa u boku ojca, gorącego wielbiciela Napoleona, i do początków pracy w sklepie Minclów. Samotny, mieszkający od lat w pokoiku przy sklepie, w przeszłości odnajduje świat, w którym wszystko miało jasny porządek, a w sklepie Wokulskiego wprawia w ruch mechaniczne zabawki i rozmyśla o ludziach, którzy podobnie kręcą się w kółko.

   Co to dowodzi: Pamiętnik pokazuje, że wspomnienia nadają sens życiu człowieka, który w teraźniejszości czuje się coraz bardziej zbędny. Przeszłość jest dla Rzeckiego miejscem, gdzie wciąż jest kimś ważnym.

2. 2

   2.Wspomnienia mogą być świadectwem pokolenia i jego niespełnionych ideałów.

   Scena: Rzecki opisuje swój udział w Wiośnie Ludów: razem z przyjacielem Katzem wyrusza na Węgry, by walczyć o wolność. Po klęsce Katz odbiera sobie życie. Mimo rozczarowań Rzecki przez lata wierzy w polityczną misję Napoleonidów i oczekuje wielkich przemian w Europie.

   Co to dowodzi: Wspomnienia przechowują romantyczne ideały, które w pozytywistycznej Warszawie wydają się już anachroniczne. Dzięki nim Rzecki pozostaje wierny sobie, ale też nie potrafi trzeźwo ocenić rzeczywistości.

3. 3

   3.Wspomnienia bywają też żywą raną, która po latach wciąż kształtuje postawę człowieka.

   Scena: W swoim majątku prezesowa Zasławska wyznaje Wokulskiemu, że w młodości kochała jego stryja, także Stanisława Wokulskiego. Ta dawna miłość wciąż w niej żyje i sprawia, że z życzliwością i niepokojem patrzy na uczucie Wokulskiego do Izabeli.

   Co to dowodzi: Wspomnienie niespełnionej miłości staje się dla prezesowej źródłem mądrości i współczucia. Pamięć nie tylko boli, ale też pozwala zrozumieć cudzy los.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  Epilog „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza

  Poeta na paryskim bruku wraca myślą do „kraju lat dziecinnych”, który jawi mu się jako jedyny szczęśliwy kraj. Podobnie jak u Rzeckiego wspomnienie jest ucieczką od bolesnej teraźniejszości emigranta i sposobem zachowania tożsamości.

• filozoficzny

  Święty Augustyn, „Wyznania”, księga X

  Augustyn opisuje pamięć jako rozległe wnętrze człowieka, w którym przechowuje on obrazy przeszłości i odnajduje samego siebie. To uzasadnia tezę, że dla Rzeckiego pamiętnik jest drogą do własnej tożsamości, a nie tylko kroniką zdarzeń.

• historyczny

  Wiosna Ludów i udział Polaków w powstaniu węgierskim (1848–1849)

  Polacy, m.in. pod dowództwem generała Józefa Bema, walczyli na Węgrzech w przekonaniu, że wolność jednego narodu przybliża wolność innych. Wspomnienia Rzeckiego są literackim śladem tego pokolenia i pokazują, jak pamięć przechowuje ideały, których historia nie spełniła.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że wspomnienia są w „Lalce” azylem i źródłem tożsamości, ale też więzią z przeszłością, która ogranicza.
2. 2Argument 1: „Pamiętnik starego subiekta”, dzieciństwo Rzeckiego, ojciec bonapartysta, sklep Minclów, samotność starego subiekta.
3. 3Argument 2: wspomnienia z Węgier, przyjaciel Katz, wiara w Napoleonidów jako dowód wierności dawnym ideałom.
4. 4Kontekst: Epilog „Pana Tadeusza” albo Wiosna Ludów jako historyczne tło wspomnień Rzeckiego.
5. 5Zakończenie: wspomnienie prezesowej Zasławskiej o miłości do stryja Wokulskiego; wniosek o dwuznaczności pamięci.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Mówienie tylko o Wokulskim: w tym pytaniu kluczowy jest „Pamiętnik starego subiekta”, bo to wspomnienia w najczystszej postaci. Zacznij od Rzeckiego.
• Streszczanie pamiętnika bez wniosku: po każdej scenie powiedz, czym jest wspomnienie dla bohatera (azylem, świadectwem, raną).
• Pokazywanie wyłącznie pozytywnej roli wspomnień: Prus wyraźnie sugeruje, że Rzecki przez przywiązanie do przeszłości nie rozumie teraźniejszości. Dodaj ten drugi biegun.
• Kontekst bez wspólnego mianownika: przy Epilogu „Pana Tadeusza” powiedz, że łączy go z Rzeckim ucieczka we wspomnienia przed trudną teraźniejszością.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Prus powierza część narracji właśnie Rzeckiemu i jego pamiętnikowi?
• Czy wiarę Rzeckiego w Napoleonidów oceniasz jako wierność ideałom, czy jako naiwność?
• Czy wspomnienia mogą być dla człowieka zagrożeniem? Podaj przykład z innej lektury.