Konfrontacja marzeń z rzeczywistością

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy pokazujesz konfrontację na konkretnych scenach (rozmowa Izabeli ze Starskim w pociągu, próba samobójcza Wokulskiego, rozczarowania Rzeckiego), a nie tylko stwierdzasz, że Wokulski jest romantykiem.
• Czy dostrzegasz kilka rodzajów marzeń: miłosne, polityczne i naukowe, oraz to, że rzeczywistość weryfikuje je w różny sposób.
• Czy kontekst, np. „Pani Bovary” albo spór romantyków z pozytywistami, wyjaśnia źródło idealizacji, zamiast być tylko wyliczeniem.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Lalce” konfrontacja marzeń z rzeczywistością kończy się klęską marzycieli, bo idealizują oni ludzi i świat, zamiast je poznać.
• Wersja 2Prus pokazuje, że marzenia napędzają człowieka do działania, ale gdy rozmijają się z rzeczywistością społeczną, prowadzą do rozczarowania i samotności.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Miłość Wokulskiego to marzenie o wyidealizowanej kobiecie, które zderza się z prawdziwym obliczem Izabeli.

   Scena: Dla Izabeli Wokulski pomnaża majątek, kupuje na licytacji kamienicę Łęckich i konia wyścigowego, by zbliżyć się do jej świata. Podczas podróży koleją do Krakowa słyszy, jak Izabela flirtuje ze Starskim po angielsku, pewna, że on nie zna tego języka. Wokulski wysiada w Skierniewicach i kładzie się na torach, a ratuje go dróżnik Wysocki.

   Co to dowodzi: Wokulski kocha wyobrażenie, a nie realną kobietę. Gdy rzeczywistość dochodzi do głosu, marzenie niszczy w nim chęć do życia.

2. 2

   2.Rzecki przez całe życie marzy o politycznym przełomie, a rzeczywistość systematycznie odbiera mu złudzenia.

   Scena: W „Pamiętniku starego subiekta” Rzecki wspomina walkę na Węgrzech w czasie Wiosny Ludów i wiarę, że Bonapartowie przyniosą narodom wolność. Ciągle wypatruje wielkich zmian w polityce Europy i tłumaczy sobie postępowanie Wokulskiego wzniosłymi planami politycznymi, a umiera samotny, gdy sklep przechodzi w obce ręce, a przyjaciel znika.

   Co to dowodzi: Rzecki żyje w świecie wyobrażeń o historii, który nie ma pokrycia w faktach. Jego los pokazuje, że marzenie może chronić przed bólem, ale w końcu zostawia człowieka bezradnym.

3. 3

   3.Marzenia naukowe pokazują, że wielkie idee przegrywają z rzeczywistością społeczną i osobistymi słabościami.

   Scena: Ochocki marzy o wynalezieniu machiny latającej. W Paryżu Wokulski poznaje profesora Geista, który pracuje nad metalem lżejszym od powietrza i proponuje mu współpracę. Wokulski wraca jednak do Warszawy, do Izabeli.

   Co to dowodzi: Marzenie, które mogło zmienić świat, przegrywa z marzeniem o arystokratce. Prus pokazuje, że nawet wybitna jednostka nie wyrywa się z ograniczeń, które nosi w sobie.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Pani Bovary” Gustave’a Flauberta

  Emma Bovary, wychowana na romansach, szuka w życiu uczuć jak z powieści i rozbija się o prowincjonalną codzienność. Podobnie Wokulski widzi w Izabeli ideał, którego w niej nie ma, więc oba utwory pokazują niebezpieczeństwo życia książkowym wyobrażeniem.

• historycznoliteracki

  Spór romantyków z pozytywistami

  Wokulski łączy pozytywistyczną pracę, handel i zainteresowanie nauką z romantycznym idealizmem w miłości. Ten rozdźwięk tłumaczy jego klęskę: pozytywistyczny rozsądek nie chroni przed romantycznym marzeniem.

• historyczny

  Powstanie styczniowe (1863–1864)

  Wokulski brał w nim udział i został zesłany na Syberię, a Rzecki należy do pokolenia, które wierzyło w zwycięstwo ludów w 1848 roku. Klęska zbiorowych marzeń o wolności stanowi tło prywatnych rozczarowań bohaterów.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: teza, że bohaterowie „Lalki” żyją marzeniami, które rozbijają się o rzeczywistość; zapowiedz marzenia miłosne, polityczne i naukowe.
2. 2Argument 1: Wokulski i Izabela; scena w pociągu i próba samobójcza.
3. 3Argument 2: Rzecki i jego wiara w Bonapartych; samotna śmierć.
4. 4Kontekst: „Pani Bovary” Flauberta jako podobny przykład idealizacji wyczytanej z literatury.
5. 5Zakończenie: Geist i Ochocki; wniosek, że Prus nie potępia marzeń, ale pokazuje cenę ich oderwania od rzeczywistości.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Opowiadanie całej historii miłości Wokulskiego. Wybierz jedną kluczową scenę, najlepiej podróż koleją i rozmowę po angielsku, i omów ją dokładnie.
• Ograniczenie się do jednego bohatera. Pytanie dotyczy konfrontacji marzeń z rzeczywistością, więc pokaż także Rzeckiego albo marzenia naukowe Ochockiego i Geista.
• Jednostronne obwinianie Izabeli. Ona nie ukrywa, kim jest; to Wokulski tworzy jej wyidealizowany obraz, i właśnie na tym polega jego konfrontacja z rzeczywistością.
• Mylenie szczegółów, np. miejsca próby samobójczej czy osoby ratującej. Ratuje go dróżnik Wysocki, któremu Wokulski wcześniej pomógł.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Wokulski jest bardziej romantykiem, czy pozytywistą?
• Dlaczego Rzecki do końca nie traci wiary w swoje polityczne marzenia?
• Czy w „Lalce” jest bohater, którego marzenie spotyka się z rzeczywistością pomyślnie?