Pytanie jawne nr 5 · matura 2027 · „Mitologia” Jana Parandowskiego (cz. I „Grecja”)

Problematyka winy i kary

Pokaż, że w mitach greckich w ujęciu Parandowskiego wina najczęściej polega na pysze (hybris), czyli przekroczeniu granicy między człowiekiem a bogami, a kara jest surowa, często wieczna i dopasowana do przewinienia. Myśl przewodnia: mity uczą miary, ale historia Prometeusza pokazuje, że wina wobec bogów może być zasługą wobec ludzi.
Zadanie z listy CKE5
Problematyka winy i kary. Omów zagadnienie na podstawie „Mitologii” (cz. I „Grecja”) Jana Parandowskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

„Mitologia” Jana Parandowskiego (cz. I „Grecja”) · sprawdzone z listą CKE 1.10.2026

Pełna wypowiedź na 3 minuty

Teza, dwa argumenty ze scen lektury, kontekst funkcjonalny i wniosek w jednej wypowiedzi na pełny czas egzaminu, a do tego dopytania egzaminatora z odpowiedziami i pułapki tego pytania. Fragment poniżej czyta każdy; całość odblokowuje konto z dostępem.

Pełna wypowiedź egzaminacyjna ok. 3 min mówienia · 406 słów

W mitach greckich, które opisuje Jan Parandowski, wina najczęściej polega na przekroczeniu ludzkiej miary i pysze wobec bogów, a kara jest surowa i dopasowana do winy. Wiele scen z „Mitologii” ilustruje to, ale historia Prometeusza jest wyjątkiem, bo pokazuje, że wina wobec bogów może być dobrem dla ludzi.

Treść dla kont z dostępem

Odblokuj tę wypowiedź za darmo

Darmowe konto: 3 pełne wypowiedzi do wyboru

Dalsza część wypowiedzi, 3 dopytania egzaminatora z odpowiedziami i 5 pułapek tego pytania.

  • Pełne wypowiedzi do pytań jawnych z polskiego, każda na około 3 minuty mówienia
  • Symulator egzaminu z wynikiem według kryteriów CKE i poprawki najsłabszych fragmentów
  • Jednorazowa płatność, 14 dni na zwrot bez podania przyczyny

Masz już konto? Ten sam przycisk prowadzi do logowania. Pakiet Start daje wszystkie wypowiedzi, z dostępem do 30 czerwca 2027.

Jak odpowiedzieć na pytanie 5: na co patrzy egzaminator

  • Czy wyjaśniasz, na czym polega wina konkretnych postaci (Tantal, Niobe, Prometeusz), a nie tylko wyliczasz kary.
  • Czy dostrzegasz związek winy z karą: kara odpowiada rodzajowi przewinienia, np. wieczny głód Tantala za nadużycie gościnności bogów.
  • Czy kontekst rozwija myśl o hybris albo o sensie kary, zamiast być luźnym skojarzeniem.
Jak liczone są punkty za merytorykę

Teza: dwie możliwe wersje

  • Wersja 1W „Mitologii” Parandowskiego wina polega przede wszystkim na pysze wobec bogów, a kara przywraca naruszony porządek świata i uczy człowieka miary.
  • Wersja 2Mity greckie pokazują, że kara bogów bywa sprawiedliwą odpowiedzią na pychę, ale w przypadku Prometeusza budzi sprzeciw, bo spada na dobroczyńcę ludzi.

Lektura i argumenty: sceny z „Mitologia”

  1. 1.Wina Tantala to nadużycie zaufania bogów i próba sprawdzenia ich wszechwiedzy, a kara jest lustrzanym odbiciem przewinienia.

    Scena: Tantal, ulubieniec bogów dopuszczany do ich uczt, zdradza boskie tajemnice, a w końcu, chcąc wystawić na próbę wszechwiedzę Olimpijczyków, podaje im do zjedzenia ciało własnego syna Pelopsa. Zostaje strącony do podziemi, gdzie stoi w wodzie pod gałęziami pełnymi owoców, lecz woda i owoce cofają się, gdy tylko chce ich dosięgnąć.

    Co to dowodzi: Ten, kto nadużył boskiego stołu, cierpi wieczny głód i pragnienie. Kara odpowiada winie, a wyrażenie „męki Tantala” do dziś oznacza cierpienie z powodu bliskiego, lecz nieosiągalnego celu.

  2. 2.Pycha matki, która stawia się wyżej od bogini, zostaje ukarana odebraniem tego, z czego była dumna.

    Scena: Niobe, królowa Teb, chlubi się licznym potomstwem i wywyższa nad Latonę, matkę tylko dwojga dzieci: Apollina i Artemidy. Rodzeństwo bogów zabija strzałami dzieci Niobe, a ona z rozpaczy zamienia się w skałę, z której płyną łzy.

    Co to dowodzi: Wina polega na przekroczeniu ludzkiej miary, a kara uderza dokładnie w źródło pychy. Mit przestrzega przed porównywaniem się z bogami.

  3. 3.Prometeusz zostaje ukarany za czyn, który z perspektywy ludzi jest dobrem, więc mit komplikuje prostą zasadę winy i kary.

    Scena: Prometeusz oszukuje Zeusa przy podziale ofiarnego mięsa, a potem wykrada ogień i przynosi go ludziom. Zeus każe przykuć go do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjada mu wątrobę, która stale odrasta; uwalnia go dopiero Herakles.

    Co to dowodzi: Z punktu widzenia bogów to wina, ale z ludzkiego punktu widzenia to poświęcenie. Mit pokazuje, że kara może być aktem tyranii, a ukarany może stać się bohaterem.

Konteksty, które coś dowodzą

  • biblijny

    Księga Rodzaju, grzech pierwszych ludzi

    Adam i Ewa sięgają po owoc z drzewa poznania dobra i zła, bo chcą być jak Bóg, i zostają wygnani z raju. To ta sama struktura co u Tantala i Niobe: wina jako przekroczenie granicy wyznaczonej przez Boga i kara, która zmienia los człowieka.

  • literacki

    „Antygona” Sofoklesa

    Kreon w pysze stawia własny dekret ponad prawami bogów i traci syna oraz żonę. Tragedia potwierdza, że w kulturze greckiej hybris nieuchronnie sprowadza karę, tak jak w mitach z „Mitologii”.

  • filozoficzny

    Albert Camus, „Mit Syzyfa”

    Camus sięga po postać Syzyfa, którego bogowie skazali na wieczne wtaczanie głazu, i pokazuje, że człowiek może nadać sens nawet karze. Pozwala to postawić pytanie, czy kara zawsze oznacza klęskę, podobnie jak w przypadku Prometeusza.

Plan wypowiedzi

  1. 1Wstęp: teza, że wina w mitach to najczęściej pycha wobec bogów, a kara przywraca porządek; zapowiedz wyjątek Prometeusza.
  2. 2Argument 1: Tantal i jego kara w podziemiach jako odbicie winy.
  3. 3Argument 2: Niobe i jej pycha wobec Latony; kara uderzająca w źródło dumy.
  4. 4Kontekst: „Antygona” Sofoklesa (pycha Kreona) albo grzech pierworodny z Księgi Rodzaju.
  5. 5Zakończenie: Prometeusz jako winny wobec bogów i dobroczyńca ludzi; wniosek o mierze i o granicach sprawiedliwości bogów.

Krótki przykład wypowiedzi

Autorski przykład ok. 2 min mówienia · 200 słów

Uważam, że w „Mitologii” Jana Parandowskiego wina najczęściej polega na pysze, czyli przekroczeniu granicy między człowiekiem a bogami, a kara ma przywrócić naruszony porządek. Najlepiej widać to w historii Tantala. Bogowie zapraszają go na swoje uczty, a on nadużywa tego zaufania: zdradza ich tajemnice, a w końcu, żeby sprawdzić ich wszechwiedzę, podaje im ciało własnego syna Pelopsa. Kara jest lustrzanym odbiciem winy. W podziemiach Tantal stoi w wodzie pod gałęziami z owocami, ale wszystko mu się wymyka, więc cierpi wieczny głód i pragnienie. Drugi przykład to Niobe, która chlubi się licznymi dziećmi i stawia się wyżej od Latony. Apollo i Artemida zabijają jej potomstwo, a Niobe zamienia się w płaczącą skałę. Kara uderza dokładnie w to, z czego była dumna. Jako kontekst przywołuję „Antygonę” Sofoklesa. Kreon także ulega pysze, bo stawia swój zakaz ponad prawem bogów, i traci syna oraz żonę. Widać więc, że dla Greków hybris zawsze sprowadza karę. Mity nie są jednak całkiem jednoznaczne. Prometeusz wykrada ogień i daje go ludziom, a Zeus każe przykuć go do skały, gdzie orzeł wyjada mu wątrobę. Dla bogów to wina, ale dla ludzi to poświęcenie. Wnioskuję, że mitologia uczy pokory i miary, ale jednocześnie każe pytać, czy każda kara jest sprawiedliwa.

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami. Pełną wersję na 3 minuty znajdziesz na górze strony.

Częste błędy

  • Wyliczanie kar bez wyjaśnienia winy. Przy każdej postaci powiedz najpierw, na czym polegało przewinienie, a dopiero potem, jak zostało ukarane.
  • Mylenie postaci i ich kar, np. przypisywanie Tantalowi toczenia głazu. Głaz to kara Syzyfa, a Tantal cierpi głód i pragnienie.
  • Traktowanie Prometeusza jak zwykłego winowajcy. Pokaż dwuznaczność: wobec Zeusa jest winny, wobec ludzi jest dobroczyńcą.
  • Kontekst bez funkcji, np. samo wspomnienie Biblii. Powiedz wprost, co łączy grzech pierwszych ludzi z pychą bohaterów mitów.

Dopytania egzaminatora

  • Czy kara Prometeusza jest według Ciebie sprawiedliwa?
  • Co oznacza pojęcie hybris i w którym micie widać je najwyraźniej?
  • Czy w mitach greckich istnieje możliwość odkupienia winy?

Odpowiedzi na dopytania są w pełnej wypowiedzi na górze strony.

Odpowiedz na głos i poćwicz dopytania

Pytania i odpowiedzi

Jakie mity wybrać do tematu winy i kary w „Mitologii”?

Najwygodniejsze są mity o Tantalu, Niobe i Prometeuszu, bo w każdym wyraźnie widać, na czym polega wina i jak wygląda kara. Można też sięgnąć po Syzyfa, który oszukał bogów i został skazany na wieczne wtaczanie głazu.

Co to jest hybris w mitologii greckiej?

To pycha, czyli postawa człowieka, który zapomina o swojej śmiertelności i stawia się na równi z bogami. W mitach i tragediach greckich hybris niemal zawsze prowadzi do surowej kary.

Dlaczego Prometeusz został ukarany?

Bo sprzeciwił się woli Zeusa: oszukał go przy podziale ofiary, a potem wykradł ogień i dał go ludziom. Zeus kazał przykuć go do skały na Kaukazie, gdzie orzeł wyjadał mu odrastającą wątrobę, dopóki nie uwolnił go Herakles.

Weryfikacja merytoryczna i zgodność z CKE (2026–2028)

Brzmienie i numeracja pytania (#5) zweryfikowane z oficjalnym dokumentem: Lista pytań jawnych CKE (lata 2026–2028) w dniu 1.10.2026.

Struktura opracowania (teza, argument ze sceny lektury obowiązkowej „Mitologia” Jana Parandowskiego (cz. I „Grecja”), kontekst funkcjonalny) powstała w zespole redakcyjnym Matury Ustne zgodnie z kryteriami oceniania CKE dla pasma 5–8 punktów (kryteria oceniania, o nas). Ostatnia aktualizacja merytoryczna: 4.11.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.

Do matury ustnej z polskiego: kilka miesięcy

Odpowiedz na to pytanie na głos

Ocena według kryteriów CKE z cytatem z Twojej wypowiedzi i poprawką. Za darmo, bez karty.

Zrób darmową symulację

Daty: komunikat CKE o harmonogramie 2027