Człowiek wobec niestałości świata

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz pojęcie marności u Koheleta i wiesz, że nie oznacza ono pogardy dla życia, lecz świadomość jego przemijalności.
• Czy odwołujesz się do konkretnych fragmentów: obrazu krążących pokoleń i rzek, eksperymentu króla gromadzącego dobra, wyliczenia „czasów” z rozdziału trzeciego.
• Czy pokazujesz odpowiedź Koheleta na niestałość (radość z daru chwili, bojaźń Boża), a nie kończysz na samym pesymizmie.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Kohelet uczy, że wobec niestałości świata człowiek powinien zrezygnować z pogoni za trwałym zyskiem i przyjąć codzienność jako dar od Boga.
• Wersja 2„Księga Koheleta” pokazuje, że wszystko, co ludzkie, przemija, a jedynym stałym punktem odniesienia pozostaje Bóg.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Niestałe jest ludzkie życie, a nie porządek przyrody, który powtarza się bez końca.

   Scena: Rozdział pierwszy: pokolenia przychodzą i odchodzą, a ziemia trwa. Słońce wschodzi i zachodzi, wiatr krąży, rzeki płyną do morza, które się nie przepełnia. Mędrzec stwierdza, że nie ma nic nowego pod słońcem.

   Co to dowodzi: Zestawienie krótkiego życia człowieka z wiecznym kołem natury uświadamia, że to człowiek jest kruchy. Niestałość świata to przede wszystkim niestałość ludzkiego losu.

2. 2

   2.Gromadzenie dóbr i osiągnięć nie daje oparcia, bo wszystko trzeba zostawić.

   Scena: Rozdział drugi: Kohelet, przedstawiający się jako król w Jerozolimie, buduje domy, sadzi winnice i ogrody, gromadzi srebro, złoto, sługi i śpiewaków. Gdy patrzy na swoje dzieła, uznaje je za marność i pogoń za wiatrem, bo zostawi je następcy, nie wiedząc, czy będzie on mądry, czy głupi.

   Co to dowodzi: Eksperyment króla dowodzi, że nawet największy dorobek nie chroni przed przemijaniem. Człowiek, który w nim szuka trwałości, zostaje rozczarowany.

3. 3

   3.Odpowiedzią na niestałość jest przyjęcie rytmu czasu i radość z daru chwili w bojaźni Bożej.

   Scena: Rozdział trzeci wylicza, że wszystko ma swój czas: rodzenia i umierania, sadzenia i wyrywania, płaczu i śmiechu. W dalszych rozdziałach Kohelet zachęca, by jeść chleb z radością i cieszyć się życiem z ukochaną osobą, a księga kończy się wezwaniem, by bać się Boga i przestrzegać Jego przykazań.

   Co to dowodzi: Kohelet nie kończy na rozpaczy: proponuje postawę pogodnej pokory. Skoro nic nie trwa, trzeba przyjmować chwilę jako dar, a stałości szukać w Bogu.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  Mikołaj Sęp Szarzyński, „Sonet V. O nietrwałej miłości rzeczy świata tego”

  Barokowy poeta, podobnie jak Kohelet, widzi, że przywiązanie do rzeczy ziemskich przynosi niepokój, bo wszystko przemija. Różnica polega na tym, że Sęp mocniej akcentuje walkę duszy, a Kohelet radość z daru chwili.

• filozoficzny

  Horacjańska maksyma carpe diem i etyka Epikura

  Wezwanie do korzystania z chwili przypomina rady Koheleta, by cieszyć się chlebem i życiem. Zestawienie pokazuje jednak różnicę: u Koheleta radość jest darem Boga i łączy się z bojaźnią Bożą, a nie tylko z rozsądnym używaniem życia.

• kulturowy

  Barokowe martwe natury typu vanitas (czaszka, klepsydra, gasnąca świeca)

  Malarze przenieśli myśl Koheleta o marności na obraz: przedmioty codzienne zestawione ze znakami śmierci przypominają, że wszystko przemija. To dowód, jak trwale księga wpłynęła na europejską wyobraźnię.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij pojęcie marności i postaw tezę, że wobec niestałości świata Kohelet proponuje pokorę i radość z daru chwili.
2. 2Argument 1: krążące pokolenia, słońce i rzeki z rozdziału pierwszego; kruchość człowieka wobec trwałej natury.
3. 3Argument 2: eksperyment króla gromadzącego dobra; wszystko jest pogonią za wiatrem.
4. 4Kontekst: barokowe vanitas albo sonet Sępa Szarzyńskiego jako dalsze życie motywu marności.
5. 5Zakończenie: „czas na wszystko”, radość z chleba i bojaźń Boża jako odpowiedź na niestałość.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Utożsamianie Koheleta z czystym pesymizmem: pokaż też jego zachętę do radości z daru chwili i zakończenie wzywające do bojaźni Bożej.
• Przywoływanie hasła o marności bez fragmentu: zawsze dodaj konkretny obraz, np. krążące rzeki albo króla, który gromadzi dobra.
• Mylenie „Księgi Koheleta” z „Księgą Hioba”: Kohelet nie opowiada historii cierpiącego bohatera, lecz zapisuje refleksje mędrca o przemijaniu.
• Kontekst bez porównania: zestawiając księgę z carpe diem, nazwij różnicę (radość jako dar Boga, a nie tylko używanie życia).

O co może dopytać egzaminator

• Czy Kohelet jest pesymistą? Uzasadnij odpowiedź.
• Co znaczy, że wszystko jest „pogonią za wiatrem”?
• W jakiej epoce motyw marności był szczególnie popularny i dlaczego?