Prawa boskie a prawa ludzkie

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy precyzyjnie nazywasz oba prawa: dekret Kreona (prawo stanowione, racja państwa) i niepisane prawo bogów do pochówku (prawo religijne i moralne).
• Czy odwołujesz się do sceny sporu Antygony z Kreonem i do przepowiedni Tejrezjasza, które rozstrzygają, po czyjej stronie stoją bogowie.
• Czy kontekst pomaga ocenić relację prawa ludzkiego do wyższego porządku (sumienia, prawa naturalnego), a nie tylko przywołuje inny bunt.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Antygonie” prawo ustanowione przez człowieka traci moc, gdy sprzeciwia się niepisanym prawom boskim i sumieniu.
• Wersja 2Sofokles pokazuje zderzenie dwóch racji, ale klęska Kreona dowodzi, że władca nie może stawiać swojego rozkazu ponad prawem bogów.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Dekret Kreona to prawo ludzkie, które ma chronić ład państwa, ale łamie odwieczny obowiązek wobec zmarłych.

   Scena: Po bratobójczej walce Eteoklesa i Polinika nowy władca Teb, Kreon, nakazuje pochować z honorami Eteoklesa, a ciało Polinika, który napadł na miasto, zostawić bez pogrzebu na pastwę ptaków i psów. Za złamanie zakazu grozi śmierć. Ismena nie chce sprzeciwić się władzy, a Antygona postanawia pogrzebać brata.

   Co to dowodzi: Kreon kieruje się racją państwa i chce ukarać zdrajcę, ale jego rozkaz wkracza w sferę, która według Greków należy do bogów. Już na początku widać więc, że prawo ludzkie przekracza swoje granice.

2. 2

   2.Antygona świadomie stawia prawo boskie ponad rozkazem władcy.

   Scena: Schwytana przez strażnika przy ciele brata Antygona staje przed Kreonem i nie wypiera się czynu. Mówi, że zakazu nie ogłosił Zeus i że rozkaz śmiertelnika nie może przekreślić niepisanych, wiecznych praw bogów. Kreon skazuje ją na zamurowanie w podziemnym grobowcu.

   Co to dowodzi: Antygona nie kwestionuje władzy Kreona w ogóle, lecz wskazuje granicę, której żaden człowiek nie może przekroczyć. Jej postawa pokazuje hierarchię: najpierw prawo boskie i sumienie, potem prawo stanowione.

3. 3

   3.Bogowie potwierdzają rację Antygony, a Kreon ponosi karę za upór.

   Scena: Ślepy wieszczek Tejrezjasz ostrzega Kreona, że ołtarze są skalane przez szczątki Polinika, a bogowie nie przyjmują ofiar. Kreon ustępuje, każe pogrzebać Polinika i uwolnić Antygonę, ale jest za późno: Antygona odbiera sobie życie w grobowcu, Hajmon popełnia samobójstwo przy jej ciele, a po nim także Eurydyka, żona Kreona.

   Co to dowodzi: Zakończenie rozstrzyga konflikt: lekceważenie prawa bogów niszczy rodzinę i władzę Kreona. Chór podsumowuje, że rozwaga i szacunek dla bogów są warunkiem ludzkiego szczęścia.

Konteksty, które coś dowodzą

• biblijny

  Dzieje Apostolskie, rozdział 5 (Piotr i apostołowie przed Sanhedrynem)

  Apostołowie, którym zakazano nauczać, odpowiadają, że trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi. To ta sama hierarchia co u Antygony: gdy rozkaz władzy sprzeciwia się prawu Boga, posłuszeństwo wobec władzy przestaje obowiązywać.

• filozoficzny

  Georg Wilhelm Friedrich Hegel, interpretacja „Antygony”

  Hegel widział w tragedii konflikt dwóch równorzędnych racji: prawa rodziny i religii oraz prawa państwa. To pozwala pokazać, że Kreon nie jest zwykłym tyranem, a jednocześnie zapytać, dlaczego Sofokles i tak każe mu przegrać.

• historyczny

  Proces norymberski (1945–1946)

  W Norymberdze odrzucono tłumaczenie, że oskarżeni jedynie wykonywali obowiązujące prawo i rozkazy. Uznano, że istnieją normy wyższe od prawa stanowionego, co jest nowożytnym odpowiednikiem racji Antygony.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że prawo ludzkie traci moc, gdy sprzeciwia się prawu boskiemu; przedstaw krótko dekret Kreona.
2. 2Argument 1: rozkaz Kreona jako prawo państwa, które wkracza w sferę zastrzeżoną dla bogów; postawa Ismeny jako kontrast.
3. 3Argument 2: spór Antygony z Kreonem i jej odwołanie do niepisanych praw bogów.
4. 4Kontekst: Dzieje Apostolskie (słuchać bardziej Boga niż ludzi) albo proces norymberski jako dowód, że prawo stanowione ma granice.
5. 5Zakończenie: przepowiednia Tejrezjasza i katastrofa rodu Kreona; wniosek o pierwszeństwie prawa boskiego i sumienia.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Sprowadzanie Kreona do roli tyrana bez racji: pokaż, że broni porządku państwa i karze najeźdźcę, dzięki czemu konflikt jest naprawdę tragiczny.
• Mylenie braci: z honorami pochowany zostaje Eteokles, a bez pogrzebu ma zostać Polinik. Sprawdź to przed egzaminem, bo to częsta pomyłka.
• Pomijanie rozstrzygnięcia: bez przepowiedni Tejrezjasza i katastrofy rodu Kreona trudno wykazać, które prawo tragedia uznaje za wyższe.
• Kontekst o samym buncie: przywołany tekst musi dotyczyć relacji prawa ludzkiego i wyższego porządku, a nie tylko odwagi bohatera.

O co może dopytać egzaminator

• Czy Kreon ma w ogóle jakąś rację? Jak ją sformułujesz?
• Jaką rolę w konflikcie odgrywa Hajmon i co mówi ojcu o nastrojach w Tebach?
• Czy konflikt prawa i sumienia jest aktualny także dzisiaj? Podaj przykład.