Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy pokazujesz zarówno odwagę, jak i tchórzostwo na konkretnych fragmentach (np. Ujście, obrona Jasnej Góry, wysadzenie kolubryny), a nie tylko ogólnie charakteryzujesz Kmicica.
- Czy odróżniasz odwagę fizyczną (czyn zbrojny) od odwagi moralnej (wytrwanie przy wartościach mimo presji), bo w „Potopie” są obie.
- Czy kontekst pomaga zdefiniować odwagę lub tchórzostwo albo pokazuje drogę od słabości do odwagi, a nie jest tylko przykładem bohatera.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Potopie” prawdziwa odwaga polega na wierności wartościom w chwili próby, a tchórzostwo na przedkładaniu własnego bezpieczeństwa i interesu nad dobro wspólne.
- Wersja 2Sienkiewicz pokazuje, że odwagę można zdobyć: Kmicic przechodzi drogę od lekkomyślnej brawury do świadomego męstwa w obronie ojczyzny.
Argumenty i sceny z lektury
1.Kapitulacja pod Ujściem to obraz zbiorowego tchórzostwa szlachty.
Scena: Na początku najazdu wielkopolskie pospolite ruszenie, zebrane pod Ujściem pod wodzą wojewody poznańskiego Krzysztofa Opalińskiego, nie podejmuje walki i poddaje się Szwedom, uznając władzę Karola Gustawa. Szlachta tłumaczy się rozsądkiem i troską o majątki.
Co to dowodzi: Fragment pokazuje, że tchórzostwo często przebiera się za rozwagę. Wygoda i strach o dobra przeważają nad obowiązkiem wobec Rzeczypospolitej, co otwiera Szwedom drogę w głąb kraju.
2.Przeor Kordecki uosabia odwagę moralną, która nie ugina się pod presją.
Scena: Podczas oblężenia Jasnej Góry przez wojska generała Millera ksiądz Augustyn Kordecki odrzuca żądania kapitulacji, choć część zakonników i szlachty w klasztorze namawia do ustępstw. Podtrzymuje obrońców modlitwą i spokojem, a klasztor broni się aż do odstąpienia Szwedów.
Co to dowodzi: Kordecki nie walczy szablą, lecz siłą przekonań. Jego postawa dowodzi, że odwaga to przede wszystkim wierność wartościom, gdy inni wybierają kompromis.
3.Wysadzenie kolubryny pokazuje odwagę czynu i przemianę Kmicica.
Scena: Kmicic, walczący w obronie Jasnej Góry pod nazwiskiem Babinicz, nocą wymyka się z klasztoru i wysadza w powietrze największe szwedzkie działo, kolubrynę. Ogłuszony wybuchem trafia do niewoli, a Kuklinowski torturuje go ogniem, z czego ratują go Kiemliczowie.
Co to dowodzi: Czyn wymaga osobistego ryzyka i jest pierwszym krokiem do odkupienia win Kmicica, który wcześniej służył Radziwiłłowi. Brawura zamienia się w odwagę w służbie sprawy.
Konteksty, które coś dowodzą
- literacki
„Lord Jim” Josepha Conrada
Jim w chwili zagrożenia skacze z pokładu statku „Patna”, porzucając pasażerów, a potem całe życie próbuje odkupić tę chwilę słabości. Jak Kmicic przechodzi drogę od winy do czynu, co pokazuje, że tchórzostwo i odwaga mogą spotkać się w jednym człowieku.
- historyczny
Obrona Jasnej Góry w 1655 roku
Rzeczywista obrona klasztoru pod wodzą Augustyna Kordeckiego stała się symbolem oporu wobec najeźdźcy i wpłynęła na zmianę nastrojów w kraju. Pokazuje, że odwaga nielicznych mogła zmienić postawę całego społeczeństwa, co Sienkiewicz wykorzystał w powieści.
- filozoficzny
Arystoteles, „Etyka nikomachejska” (męstwo jako złoty środek)
Arystoteles uznaje męstwo za środek między tchórzostwem a zuchwalstwem. To pozwala ocenić przemianę Kmicica: z zuchwalca, który awanturuje się bez celu, staje się człowiekiem mężnym, bo jego odwaga zaczyna służyć słusznej sprawie.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: postaw tezę, że odwaga i tchórzostwo ujawniają się w chwili próby, a najazd szwedzki jest taką próbą dla całego narodu.
- 2Argument 1: kapitulacja pod Ujściem jako zbiorowe tchórzostwo przebrane za rozsądek.
- 3Argument 2: Kordecki w czasie oblężenia Jasnej Góry i Kmicic wysadzający kolubrynę: odwaga moralna i odwaga czynu.
- 4Kontekst: „Lord Jim” Conrada jako historia człowieka, który odkupuje chwilę tchórzostwa.
- 5Zakończenie: wniosek, że odwaga to wierność wartościom, a Sienkiewicz pokazuje, że można do niej dojrzeć.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Potopie” Henryka Sienkiewicza odwaga i tchórzostwo ujawniają się w chwili próby, a taką próbą jest dla Polaków najazd szwedzki. Tchórzostwo najlepiej widać w scenie pod Ujściem. Wielkopolskie pospolite ruszenie pod wodzą wojewody Opalińskiego poddaje się Szwedom bez walki. Szlachta tłumaczy to rozsądkiem, ale w rzeczywistości chodzi o strach i troskę o majątki. Moim zdaniem ten fragment pokazuje, że tchórzostwo często udaje rozwagę. Zupełnie inną postawę przyjmuje przeor Kordecki podczas oblężenia Jasnej Góry. Mimo że część zakonników i szlachty namawia go do ustępstw, odrzuca żądania generała Millera i podtrzymuje obrońców na duchu. To odwaga moralna, która nie potrzebuje szabli. Drugi rodzaj odwagi reprezentuje Kmicic, który walczy wtedy jako Babinicz. Nocą wymyka się z klasztoru i wysadza największe szwedzkie działo, kolubrynę, a potem trafia do niewoli i jest torturowany przez Kuklinowskiego. Ten czyn jest początkiem odkupienia jego dawnych win. W tym kontekście przywołuję „Lorda Jima” Conrada. Jim w chwili zagrożenia porzuca statek z pasażerami, a potem całe życie próbuje odkupić tę słabość. Podobnie jak Kmicic pokazuje, że odwaga nie jest dana raz na zawsze, tylko można do niej dojrzeć. Wnioskuję więc, że w „Potopie” prawdziwa odwaga polega na wierności wartościom wtedy, gdy łatwiej jest się poddać, a tchórzostwo zaczyna się tam, gdzie własny interes staje się ważniejszy niż wspólne dobro.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Utożsamianie odwagi z brawurą: wczesny Kmicic jest zuchwały i porywczy, ale to jeszcze nie męstwo. Pokaż różnicę między awanturnictwem a odwagą w służbie sprawy.
- Mówienie tylko o odwadze: temat obejmuje też tchórzostwo, więc koniecznie omów przykład taki jak kapitulacja pod Ujściem.
- Mylenie zdrady z tchórzostwem bez wyjaśnienia: jeśli przywołujesz Janusza Radziwiłła, powiedz, że jego wybór wynika z ambicji i kalkulacji, a nie tylko ze strachu.
- Zbyt ogólne odwołania: temat mówi o znanych Ci fragmentach, więc nazwij konkretne sceny (Ujście, oblężenie Jasnej Góry, kolubryna), zamiast streszczać całą powieść.
O co może dopytać egzaminator
- Czy Kmicic od początku jest odważny? Czym różni się jego odwaga na początku i w drugiej części powieści?
- Dlaczego szlachta pod Ujściem poddaje się Szwedom bez walki?
- Jaką funkcję w powieści pełni obrona Jasnej Góry dla całego narodu?
Pytania i odpowiedzi
Jakie przykłady tchórzostwa są w „Potopie”?
Najważniejszy to kapitulacja wielkopolskiego pospolitego ruszenia pod Ujściem, gdzie szlachta poddaje się Szwedom bez walki. Do tego dochodzą postawy tych, którzy z wygody lub strachu przechodzą na stronę Karola Gustawa, a także zakonników i szlachciców namawiających Kordeckiego do kapitulacji.
Na czym polega odwaga Kmicica w „Potopie”?
W drugiej części powieści Kmicic walczy dla ojczyzny pod nazwiskiem Babinicz. Najsłynniejszym czynem jest nocne wysadzenie szwedzkiej kolubryny podczas oblężenia Jasnej Góry, za które trafia do niewoli i jest torturowany. Jego odwaga staje się drogą odkupienia wcześniejszej służby Radziwiłłowi.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.