Człowiek wobec presji otoczenia

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy znasz i stosujesz pojęcia Gombrowicza: forma, gęba, pupa (upupienie), i łączysz je z konkretnymi scenami.
• Czy odwołujesz się do znanych fragmentów: porwania Józia przez Pimkę, lekcji o Słowackim, pojedynku na miny, pobytu u Młodziaków.
• Czy dostrzegasz, że presja działa w obie strony: każdy jest jednocześnie ofiarą formy i narzuca ją innym.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Ferdydurke” presja otoczenia odbiera człowiekowi dojrzałość i autentyczność, bo inni narzucają mu formę, której nie może się pozbyć.
• Wersja 2Gombrowicz pokazuje, że od formy nie ma ucieczki: człowiek może jedynie przechodzić od jednej gęby do drugiej, a świadomość tego mechanizmu jest jedyną obroną.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Presja dorosłych i instytucji zmienia dojrzałego człowieka w ucznia.

   Scena: Trzydziestoletni Józio budzi się z poczuciem własnej niedojrzałości, a profesor Pimko, traktując go jak dziecko, zaprowadza go do szkoły dyrektora Piórkowskiego. Józio nie potrafi się sprzeciwić, bo pod spojrzeniem Pimki zaczyna zachowywać się jak uczeń.

   Co to dowodzi: Upupienie dowodzi, że to otoczenie decyduje, kim jesteśmy: wystarczy, że ktoś potraktuje nas jak dziecko, a stajemy się dzieckiem.

2. 2

   2.Szkoła wymusza sztuczne zachwyty i konformizm.

   Scena: Na lekcji profesor Bladaczka powtarza, że Słowacki wielkim poetą był i zachwyca, a gdy Gałkiewicz wyznaje, że go nie zachwyca, nauczyciel nie ma żadnych argumentów i w kółko powtarza wyuczone formułki. W klasie toczy się też pojedynek na miny między Syfonem, obrońcą niewinności, a Miętusem; Miętus przemocą „uświadamia” Syfona, czyli gwałci go przez uszy wulgarnymi słowami, a Syfon nie przeżywa tego upokorzenia.

   Co to dowodzi: Szkoła nie uczy myślenia, tylko gotowych reakcji. Kto nie poddaje się formie, jak Gałkiewicz, zostaje zakrzyczany, a kto ją wyznaje, jak Syfon, zostaje zniszczony przez inną formę.

3. 3

   3.Nowoczesność także jest presją, tylko w innym kostiumie.

   Scena: Józio zamieszkuje u Młodziaków, którzy chcą uchodzić za nowoczesnych i swobodnych, a ich córka Zuta, pensjonarka, zarazem go pociąga i upokarza. Józio kompromituje ich formę: zwabia nocą do pokoju Zuty jednocześnie Pimkę i Kopyrdę, a gdy zjawiają się rodzice, wszyscy lądują w zbiorowej bójce, czyli kupie.

   Co to dowodzi: Nawet bunt przeciw tradycji staje się kolejną konwencją. Kiedy forma pęka, ludzie nie stają się wolni, tylko wpadają w chaos, po którym znów szukają gęby.

Konteksty, które coś dowodzą

• filozoficzny

  Jean-Paul Sartre, „Przy drzwiach zamkniętych”

  Bohaterowie dramatu Sartre’a są skazani na wieczne patrzenie na siebie nawzajem, stąd słynne stwierdzenie, że piekło to inni. U Gombrowicza działa to samo: spojrzenie Pimki czy Młodziaków zamienia Józia w kogoś, kim nie chce być.

• literacki

  „Tango” Sławomira Mrożka

  Artur próbuje przywrócić rodzinie formę i zasady, ale jego bunt kończy się zwycięstwem prymitywnego Edka. Podobnie jak w „Ferdydurke” widać, że forma rządzi ludźmi, a walka z nią rodzi nowe podporządkowanie.

• kulturowy

  Kreowanie wizerunku w mediach społecznościowych

  Współczesny człowiek dopasowuje swój wizerunek do oczekiwań odbiorców, licząc reakcje i komentarze. To dzisiejsza wersja gęby: cudze spojrzenie znów decyduje, kim mamy być, co dowodzi aktualności Gombrowicza.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: wyjaśnij pojęcia formy i gęby, postaw tezę, że otoczenie narzuca człowiekowi formę.
2. 2Argument 1: porwanie Józia przez Pimkę i upupienie.
3. 3Argument 2: lekcja o Słowackim i pojedynek na miny; szkoła jako fabryka gotowych reakcji.
4. 4Kontekst: Sartre i „piekło to inni” albo media społecznościowe jako dzisiejsza gęba.
5. 5Zakończenie: Młodziakowie i kupa; wniosek, że od formy nie da się uciec, można ją jedynie dostrzec.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Używanie pojęć bez wyjaśnienia. Powiedz jednym zdaniem, czym jest forma, gęba i upupienie, zanim zaczniesz je stosować.
• Streszczanie całej powieści. Pytanie dotyczy znanych fragmentów, więc wybierz dwie lub trzy sceny i omów je dokładnie.
• Traktowanie Józia wyłącznie jako ofiary. On też narzuca formę innym, np. kompromitując Młodziaków; to dowód, że presja działa w obie strony.
• Poważne streszczenie groteski. Zauważ, że Gombrowicz ośmiesza presję przez absurd i przesadę, a ten sposób opowiadania jest częścią odpowiedzi.

O co może dopytać egzaminator

• Co oznacza słowo „gęba” w języku Gombrowicza?
• Dlaczego Gałkiewicz nie potrafi zachwycić się Słowackim, skoro „zachwyca”?
• Czy w „Ferdydurke” ktokolwiek wyzwala się spod presji otoczenia?