Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu
- Czy odpowiadasz na pytanie „ile”, pokazując skalę poświęcenia: od pieniędzy, przez godność i plany życiowe, po pójście za kimś na katorgę.
- Czy argumentujesz konkretnymi postaciami i scenami: Sonia i żółty bilet, Dunia i zaręczyny z Łużynem, Sonia na Syberii, Raskolnikow oddający pieniądze na pogrzeb Marmieładowa.
- Czy kontekst dotyczy ofiary z siebie dla innych i pomaga pokazać jej sens, a nie jest tylko luźnym skojarzeniem.
Teza: dwie możliwe wersje
- Wersja 1W „Zbrodni i karze” człowiek jest gotów poświęcić dla bliskich niemal wszystko, łącznie z godnością i wolnością, a takie poświęcenie okazuje się siłą, która może ocalić drugiego.
- Wersja 2Dostojewski pokazuje, że prawdziwe poświęcenie polega na wzięciu cierpienia na siebie, a nie na decydowaniu o cudzym życiu w imię wyższego dobra.
Argumenty i sceny z lektury
1.Sonia poświęca godność i dobre imię, by ratować rodzinę przed głodem.
Scena: Marmieładow w karczmie opowiada Raskolnikowowi, że jego córka Sonia, by wyżywić macochę Katarzynę Iwanownę i jej dzieci, zaczęła zarabiać jako prostytutka i otrzymała żółty bilet. Musiała wyprowadzić się z domu, a mimo to nadal przynosi rodzinie pieniądze.
Co to dowodzi: Sonia oddaje to, co w jej świecie najcenniejsze: godność i miejsce wśród ludzi. Robi to nie dla siebie, tylko dla rodziny, która nawet nie jest jej rodzoną matką i rodzeństwem.
2.Dunia jest gotowa poświęcić własne szczęście i przyszłość dla brata.
Scena: Z listu matki Raskolnikow dowiaduje się, że Dunia przyjęła oświadczyny Łużyna, człowieka wyrachowanego, który chce mieć żonę wdzięczną mu za wyciągnięcie z biedy. Raskolnikow rozumie, że siostra robi to głównie po to, by pomóc mu w karierze, i sprzeciwia się temu małżeństwu.
Co to dowodzi: Dunia gotowa jest sprzedać siebie w małżeństwie bez miłości, podobnie jak Sonia sprzedaje ciało. Dostojewski zestawia oba poświęcenia, by pokazać, jak daleko kobiety w nędzy posuwają się dla bliskich.
3.Najwyższą formą poświęcenia jest dzielenie z drugim cierpienia, które on sam na siebie ściągnął.
Scena: Sonia czyta Raskolnikowowi o wskrzeszeniu Łazarza i namawia go, by przyznał się do winy. Gdy zostaje skazany, jedzie za nim na Syberię, mieszka w pobliżu katorgi, odwiedza go i pomaga innym więźniom. Dopiero tam Raskolnikow zaczyna odpowiadać na jej miłość.
Co to dowodzi: Sonia poświęca swoją wolność i przyszłość, by być z człowiekiem, który zabił. Jej postawa przeciwstawia się teorii Raskolnikowa: on chciał czynić dobro, zabijając, ona ratuje go, cierpiąc razem z nim.
Konteksty, które coś dowodzą
- biblijny
Ewangelia według św. Jana, rozdział 15 (o miłości, która oddaje życie za przyjaciół)
Jezus mówi uczniom, że nie ma większej miłości niż oddanie życia za przyjaciół. Postawa Soni jest bliska temu wzorowi, bo jej poświęcenie nie oczekuje nagrody, a Dostojewski świadomie wpisuje powieść w perspektywę chrześcijańskiej ofiary.
- historyczny
Święty Maksymilian Maria Kolbe w Auschwitz (1941)
Ojciec Kolbe dobrowolnie poszedł na śmierć głodową w miejsce współwięźnia Franciszka Gajowniczka, ojca rodziny. To przykład z rzeczywistości, który pokazuje granicę poświęcenia: oddanie życia, by inny mógł żyć.
- literacki
„Dżuma” Alberta Camusa
Tarrou i Rieux ryzykują zdrowie i życie w walce z zarazą, a Rambert rezygnuje z ucieczki do ukochanej. Zestawienie z Sonią pokazuje, że poświęcenie dla innych może mieć wymiar nie tylko rodzinny, ale także społeczny.
Plan wypowiedzi
- 1Wstęp: odpowiedz, że człowiek jest gotów poświęcić bardzo wiele, i postaw tezę o poświęceniu jako sile ratującej.
- 2Argument 1: Sonia i żółty bilet; ofiara z godności dla rodziny Marmieładowa.
- 3Argument 2: Dunia i zaręczyny z Łużynem dla przyszłości brata; zestawienie z Sonią.
- 4Kontekst: Ewangelia Jana 15 albo ojciec Maksymilian Kolbe jako granica poświęcenia.
- 5Zakończenie: Sonia jedzie za Raskolnikowem na Syberię; prawdziwe poświęcenie to wzięcie cierpienia na siebie.
Przykład wypowiedzi
Uważam, że w „Zbrodni i karze” człowiek jest gotów poświęcić dla bliskich niemal wszystko, nawet godność i wolność, a takie poświęcenie może ocalić drugiego. Pierwszym przykładem jest Sonia Marmieładowa. Z opowieści jej ojca w karczmie wiadomo, że zaczęła zarabiać jako prostytutka, żeby wyżywić macochę i jej dzieci. Musiała wyprowadzić się z domu, a mimo to dalej oddaje rodzinie pieniądze. Poświęca więc to, co w jej świecie najcenniejsze, czyli dobre imię. Drugim przykładem jest Dunia, siostra Raskolnikowa. Z listu matki wynika, że zgodziła się wyjść za Łużyna, człowieka zimnego i wyrachowanego, przede wszystkim po to, żeby pomóc bratu. Raskolnikow od razu rozumie, że to taka sama ofiara jak ofiara Soni, i nie chce jej przyjąć. Najważniejsze jest jednak zakończenie. Sonia namawia Raskolnikowa do przyznania się, a gdy zostaje skazany, jedzie za nim na Syberię i żyje w pobliżu katorgi. Poświęca swoją przyszłość dla człowieka, który zabił. Widać tu przeciwieństwo teorii Raskolnikowa, bo on chciał czynić dobro cudzym kosztem, a ona ratuje go własnym cierpieniem. Jako kontekst przywołuję ojca Maksymiliana Kolbego, który w Auschwitz dobrowolnie poszedł na śmierć głodową za Franciszka Gajowniczka, ojca rodziny. To pokazuje, że granicą poświęcenia może być nawet własne życie. Wniosek jest taki, że według Dostojewskiego miarą człowieczeństwa nie jest siła, tylko gotowość do wzięcia na siebie cudzego cierpienia.
Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.
Częste błędy
- Ocenianie Soni wyłącznie przez pryzmat jej zajęcia. Powieść pokazuje ją jako postać czystą moralnie; podkreśl motyw poświęcenia, a nie samo źródło zarobku.
- Pominięcie Duni. Jej zaręczyny z Łużynem są drugim, bardzo wyraźnym przykładem ofiary i pozwalają porównać dwie kobiety poświęcające się dla rodziny.
- Uznanie zbrodni Raskolnikowa za poświęcenie dla innych. On sam tak ją tłumaczył, ale powieść odsłania pychę jego teorii; pokaż ją jako fałszywe dobro.
- Kontekst bez granicy poświęcenia. Temat pyta „ile”, więc kontekst warto wybrać tak, by pokazywał skalę, na przykład oddanie życia przez ojca Kolbego.
O co może dopytać egzaminator
- Dlaczego Raskolnikow nie chce przyjąć poświęcenia Duni?
- Czy Sonia mogła postąpić inaczej i czy jej poświęcenie ma sens?
- Czym różni się poświęcenie Soni od „dobra”, które chciał czynić Raskolnikow?
Pytania i odpowiedzi
Co poświęca Sonia Marmieładowa?
Sonia poświęca godność i dobre imię, zarabiając jako prostytutka, by wyżywić macochę i przyrodnie rodzeństwo. Później poświęca też swoją wolność, jadąc za Raskolnikowem na Syberię i towarzysząc mu w czasie kary.
Dlaczego Dunia chce wyjść za Łużyna?
Głównie po to, by pomóc bratu i rodzinie wydostać się z biedy. Łużyn obiecuje wsparcie, ale traktuje Dunię jak kogoś, kto ma mu być wdzięczny. Raskolnikow widzi w tym ofiarę podobną do ofiary Soni i sprzeciwia się temu małżeństwu.
Jaki kontekst wybrać do tematu poświęcenia w „Zbrodni i karze”?
Dobrze sprawdza się Ewangelia Jana o miłości, która oddaje życie za przyjaciół, albo historia ojca Maksymiliana Kolbego. Można też sięgnąć do „Dżumy” Camusa, w której bohaterowie ryzykują życie dla innych.
Opracowanie: redakcja Matury Ustne, aktualizacja 6.10.2026. Interpretacje są propozycjami; na egzaminie liczy się Twoja argumentacja.