W tym artykule
Uwaga: jawne polecenia do zadania 1 i opisany tu format dotyczą Formuły 2023. W Formule 2015 treść zadań nie jest jawna, a rok 2027 jest ostatnim rokiem Formuły 2015. (Informacja CKE 2026/2027, s. 138 i s. 3)
Co CKE karze najmocniej?
Błąd kardynalny to błąd świadczący o nieznajomości fabuły, w tym głównych wątków, albo losów głównych bohaterów, na przykład łączenie biografii różnych postaci. Dotyczy tylko lektur omawianych w całości. Wypowiedź do zadania dostaje wtedy 0 punktów za merytorykę, a razem z nią 0 za kompozycję tej wypowiedzi. (Informator CKE, język polski, s. 21-22) Szczegóły: błąd kardynalny na maturze ustnej.
Ten sam wiersz tabeli oceny daje 0 punktów, gdy wypowiedź nie odnosi się w ogóle do lektury z polecenia. Nie można więc zrobić uniku i zignorować książki.
Ile da się zdobyć przy ostrożnej wypowiedzi?
Tabela kryterium merytorycznego dla zadania 1 (wiersze dla wypowiedzi z kontekstem; niższe wiersze, bez kontekstu, pomijam) wygląda tak: (Informator CKE, język polski, s. 21)
| Argumentacja i błędy | Punkty |
|---|---|
| bogata, bez poważnych błędów rzeczowych | 8 |
| bogata z 1-2 poważnymi błędami albo zadowalająca bez błędów | 7 |
| zadowalająca z 1-2 błędami albo powierzchowna bez błędów | 6 |
| powierzchowna z 1-2 poważnymi błędami | 5 |
| błąd kardynalny albo 3 i więcej poważnych błędów | 0 |
Powierzchowna argumentacja to według Informatora oparta na uogólnieniach, niewnikająca w istotę rzeczy. Tabela pokazuje, że konkret z 1-2 pomyłkami (7 punktów) nadal wygrywa z poprawną, ale powierzchowną wypowiedzią (6 punktów). Unikaj więc tylko szczegółów, których nie jesteś pewien przy lekturze omawianej w całości, bo tam grozi błąd kardynalny. To rada, nie zachęta do mówienia samymi ogólnikami.
Plan awaryjny na egzaminie (rady)
- Zacznij od zadania, które lepiej znasz. Zdający nie musi realizować zadań w kolejności z zestawu i może zacząć od wybranego. (Informator CKE, język polski, s. 18) Przy 15 minutach przygotowania warto jednak mieć plan do obu. Jak rozdzielić uwagę: zadanie 1 czy zadanie 2.
- Zbuduj wypowiedź wokół tego, co pewne. Odpowiedz na zagadnienie z polecenia tezą, a potem poprzyj ją jednym lub dwoma przykładami, które na pewno z lektury znasz.
- Pomiń nazwy i daty, co do których brak pewności. Błąd w autorstwie albo imieniu bohatera to poważny błąd rzeczowy, który obniża ocenę.
- Mocna strona: kontekst. Bez kontekstu przywołanego przynajmniej częściowo funkcjonalnie maksimum za zadanie 1 spada do 4 punktów. Dobrze dobrany kontekst, który znasz, może pomóc w ocenie (to rada, nie zapis Informatora), ale nie zastępuje argumentacji o lekturze. (Informator CKE, język polski, s. 21) Pomysły: uniwersalne konteksty.
- Przy pomyłce zachowaj spokój. Konsekwentnie błędne imię, które da się jednoznacznie zidentyfikować, liczy się jako jeden błąd, o ile wypowiedź świadczy o znajomości lektury (s. 22, pkt 6). Wypowiedź jest oceniana jako całość. Informator nie opisuje zasad autokorekty, więc nie ma gwarancji, że sprostowanie cofnie karę. Zob. co zrobić, gdy zatniesz się na maturze ustnej.
Czego nie robić?
Nie wymyślać fabuły, żeby zapełnić czas. Wypowiedzi nie trzeba wydłużać do 10 minut: to limit, nie wymóg. (Informator CKE, język polski, s. 18) Nie podawać też fałszywej pewności tam, gdzie jej nie ma.
Jak nadrobić lekturę przed egzaminem? (rady)
- Zacznij od lektur, które mają najwięcej poleceń jawnych, na przykład "Dziady" cz. III (9) czy "Lalka" i "Przedwiośnie" (po 6). Liczby: ile pytań jawnych jest z każdej lektury.
- Dla każdej lektury spisz na pół strony: główne wątki, głównych bohaterów i ich losy. To dokładnie zakres błędu kardynalnego.
- Wybierz rzetelne streszczenie i sprawdź je z fragmentami samego tekstu. Streszczenia bywają skrótowe i mogą pomijać szczegóły.
- Powiedz wypowiedź na głos. Przeczytane ciche streszczenie to nie to samo co opowiedzenie fabuły własnymi słowami.
Źródła
Przykłady i rady w artykule są nasze. Zasady egzaminu podajemy za dokumentami CKE; w razie rozbieżności rozstrzygają one.
Opracowanie: Redakcja Matury Ustne. Jak powstają i jak sprawdzamy materiały