Symboliczne znaczenie widm i zjaw

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy rozumiesz, że zjawy są „osobami dramatu” wywołanymi przez wyobraźnię i sumienie konkretnych gości, i potrafisz przypisać je do rozmówców (np. Hetman do Pana Młodego, Upiór do Dziada).
• Czy interpretujesz symbolikę, a nie tylko wyliczasz zjawy: co mówi o Polsce Chochoł, a co rozmowa z Hetmanem czy Upiorem.
• Czy kontekst pomaga odczytać zjawy (historia, malarstwo, tradycja romantyczna), a nie jest tylko luźnym skojarzeniem.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1Widma i zjawy w „Weselu” są symbolicznym lustrem, w którym Polacy na przełomie wieków widzą swoje winy, lęki i niespełnione marzenia o wolności.
• Wersja 2Wyspiański za pomocą zjaw pokazuje, że społeczeństwo jest uśpione i podzielone, dlatego wezwanie do czynu musi skończyć się chocholim tańcem.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Chochoł symbolizuje uśpienie i marazm narodu.

   Scena: Zaproszony na wesele słomiany chochoł, czyli okryty na zimę krzak róży, pojawia się w nocy i przywołuje kolejne zjawy. W finale, gdy wezwanie do powstania zostaje zaprzepaszczone, porywa gości swoją muzyką, a oni tańczą w odrętwieniu chocholi taniec.

   Co to dowodzi: Chochoł chroni coś żywego (różę), ale jest martwą słomą, podobnie jak naród, w którym drzemie potencjał, lecz brak woli działania. Finałowy taniec staje się obrazem bezwładu całego społeczeństwa.

2. 2

   2.Zjawy z przeszłości przypominają o winach szlachty i chłopów oraz o podziałach społecznych.

   Scena: Do Pana Młodego przychodzi Hetman, czyli Ksawery Branicki, jeden z przywódców targowicy, przypominający o zdradzie i sprzedajności magnaterii. Do Dziada przychodzi Upiór, czyli Jakub Szela, przywódca rabacji galicyjskiej z 1846 roku, splamiony krwią szlachty.

   Co to dowodzi: Oba widma odsłaniają, że wspólnota weselna, łącząca inteligencję i chłopów, kryje dawne krzywdy i nieufność. Wyspiański sugeruje, że bez rozliczenia się z tymi winami nie ma mowy o wspólnym czynie.

3. 3

   3.Wernyhora i złoty róg symbolizują marzenie o odrodzeniu i niezdolność do jego realizacji.

   Scena: Legendarny wieszcz Wernyhora przekazuje Gospodarzowi złoty róg i polecenie, by o świcie zebrać ludzi do czynu. Gospodarz powierza róg Jaśkowi, który w drodze schyla się po czapkę z pawimi piórami i gubi go. O świcie uzbrojeni chłopi czekają na znak, ale zamiast niego słychać grę Chochoła.

   Co to dowodzi: Złoty róg to szansa na zjednoczenie narodu, którą zaprzepaszcza przywiązanie do pozorów i drobnych korzyści (pawie pióra). Zjawa nie daje gotowej wolności, tylko sprawdza, czy ludzie są do niej gotowi.

Konteksty, które coś dowodzą

• historyczny

  Rabacja galicyjska (1846)

  Chłopi pod przywództwem Jakuba Szeli wymordowali wówczas wielu szlachciców, co władze austriackie wykorzystały do stłumienia przygotowań powstańczych. Znajomość tych wydarzeń wyjaśnia, dlaczego Upiór budzi grozę u Dziada i dlaczego zjawy z przeszłości dzielą weselników.

• kulturowy

  Jan Matejko, „Stańczyk” (1862)

  Na obrazie błazen siedzi zamyślony na uboczu balu na dworze królowej Bony po wiadomości o utracie Smoleńska. Wyspiański, uczeń Matejki, w „Weselu” każe Stańczykowi rozmawiać z Dziennikarzem, a zjawa staje się podobnie jak na obrazie znakiem gorzkiej świadomości narodowych klęsk wśród beztroskiej zabawy.

• literacki

  „Dziady” cz. II Adama Mickiewicza

  W obrzędzie dziadów duchy przychodzą do żywych, by przekazać moralne pouczenie i rozliczyć winy. Wyspiański świadomie nawiązuje do tej romantycznej tradycji, ale jego zjawy nie pochodzą z zaświatów, tylko z wnętrza ludzi, co pokazuje, że rozrachunek dotyczy sumień żyjących.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że zjawy są projekcją sumień i marzeń gości, a razem tworzą diagnozę społeczeństwa.
2. 2Argument 1: Chochoł jako symbol uśpienia i finałowy chocholi taniec.
3. 3Argument 2: Hetman i Upiór jako widma win szlachty i chłopów; przypisanie ich do Pana Młodego i Dziada.
4. 4Kontekst: rabacja galicyjska jako klucz do Upiora albo „Stańczyk” Matejki jako źródło zjawy rozmawiającej z Dziennikarzem.
5. 5Zakończenie: Wernyhora, złoty róg zgubiony przez Jaśka; wniosek o niezdolności do czynu mimo wezwania.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Wyliczanie zjaw bez interpretacji: zamiast podawać listę postaci, wybierz dwie lub trzy i powiedz, co każda mówi o osobie, do której przychodzi.
• Mylenie rozmówców: Hetman przychodzi do Pana Młodego, Upiór do Dziada, Rycerz Czarny do Poety, Stańczyk do Dziennikarza, Wernyhora do Gospodarza, a Widmo do Marysi.
• Traktowanie zjaw jako duchów z zaświatów: w „Weselu” są one projekcją myśli i wyobraźni gości, co odróżnia je od duchów w „Dziadach”.
• Pomijanie finału: bez złotego rogu i chocholego tańca trudno pokazać, jaką diagnozę społeczeństwa stawia Wyspiański.

O co może dopytać egzaminator

• Dlaczego Jasiek gubi złoty róg i co oznacza czapka z pawimi piórami?
• Czym różnią się zjawy w „Weselu” od duchów w „Dziadach” cz. II?
• Która zjawa jest według Ciebie najważniejsza dla sensu całego dramatu i dlaczego?