Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy?

Na co patrzy egzaminator w tym pytaniu

• Czy pokazujesz przemianę bohatera krok po kroku: od wahania przed zabiciem Dunkana, przez zabójstwo Banka, po rzeź rodziny Makdufa.
• Czy uwzględniasz także Lady Makbet i to, jak władza niszczy ją od środka (scena lunatykowania), a nie tylko samego Makbeta.
• Czy kontekst dotyczy wpływu władzy na człowieka i wyraźnie wzmacnia tezę, np. podobny mechanizm zbrodni rodzącej zbrodnię.

Teza: dwie możliwe wersje

• Wersja 1W „Makbecie” sprawowanie władzy zdobytej zbrodnią prowadzi do moralnego rozpadu człowieka, bo strach przed jej utratą wymusza kolejne zbrodnie.
• Wersja 2Szekspir pokazuje, że władza nie zmienia człowieka jednym gestem, lecz stopniowo zabija w nim sumienie, aż zostaje pustka i samotność.

Argumenty i sceny z lektury

1. 1

   1.Pragnienie władzy przełamuje w Makbecie opór sumienia, ale sumienie jeszcze się odzywa.

   Scena: Po przepowiedni czarownic Makbet waha się przed zabiciem króla Dunkana, swojego gościa i dobroczyńcy. Lady Makbet zarzuca mu tchórzostwo i przygotowuje plan. Po zbrodni Makbet słyszy głos, że zabił sen, i nie potrafi wrócić z zakrwawionymi sztyletami do komnaty.

   Co to dowodzi: Na początku władza jest pokusą, której Makbet ulega pod wpływem żony. Jego przerażenie po morderstwie pokazuje, że jest jeszcze człowiekiem z sumieniem, a dopiero sprawowanie władzy je zniszczy.

2. 2

   2.Władza zdobyta zbrodnią rodzi strach, a strach rodzi kolejne zbrodnie.

   Scena: Makbet, już jako król, pamięta, że czarownice obiecały tron potomkom Banka. Wynajmuje morderców, którzy zabijają Banka, choć jego syn Fleance ucieka. Podczas uczty Makbet widzi ducha Banka, a później każe wymordować żonę i dzieci Makdufa.

   Co to dowodzi: Im dłużej Makbet rządzi, tym mniej się waha: zabija już nie z ambicji, tylko z lęku o tron. Władza czyni go tyranem, który niszczy nawet bezbronnych.

3. 3

   3.Władza zabiera sprawującym ją ludziom spokój, bliskość i poczucie sensu.

   Scena: Lady Makbet lunatykuje i próbuje zmyć z rąk krew, której nikt poza nią nie widzi, a potem umiera. Makbet na wieść o jej śmierci mówi, że życie jest tylko przemijającym cieniem i opowieścią bez znaczenia. Wkrótce ginie z ręki Makdufa.

   Co to dowodzi: Cel, dla którego zabijali, nie daje im szczęścia. Lady Makbet pada ofiarą wyrzutów sumienia, a Makbet pustki, co dowodzi, że władza zdobyta zbrodnią niszczy człowieka od środka.

Konteksty, które coś dowodzą

• literacki

  „Balladyna” Juliusza Słowackiego

  Balladyna zabija siostrę Alinę, a potem kolejne osoby, by zdobyć i utrzymać władzę, aż jako królowa wydaje wyrok sama na siebie i ginie od pioruna. To ten sam mechanizm co u Szekspira: pierwsza zbrodnia uruchamia lawinę następnych.

• biblijny

  Król Saul (Pierwsza Księga Samuela)

  Saul, pierwszy król Izraela, z czasem staje się podejrzliwy i prześladuje Dawida z zazdrości o tron, a w końcu szuka rady u wróżki z En-Dor. Podobnie jak Makbet traci wewnętrzny spokój i ginie w klęsce, co potwierdza, że lęk o władzę niszczy człowieka.

• filozoficzny

  Niccolò Machiavelli, „Książę”

  Machiavelli radzi władcy, by w razie potrzeby nie cofał się przed okrucieństwem dla utrzymania państwa. „Makbet” pokazuje drugą stronę tej rady: władca, który tak postępuje, może utrzymać się przez chwilę, ale płaci utratą sumienia i ludzkiego zaufania.

Plan wypowiedzi

1. 1Wstęp: postaw tezę, że władza zdobyta zbrodnią prowadzi do moralnego rozpadu człowieka.
2. 2Argument 1: przepowiednia, wahanie Makbeta i nacisk Lady Makbet; morderstwo Dunkana i przerażenie po zbrodni.
3. 3Argument 2: zabójstwo Banka, duch na uczcie, rzeź rodziny Makdufa; strach jako motor zbrodni.
4. 4Kontekst: „Balladyna” Słowackiego albo biblijny Saul.
5. 5Zakończenie: lunatykowanie Lady Makbet i pustka Makbeta po jej śmierci; władza bez sumienia nie daje sensu.

Przykład wypowiedzi

Przykład do nauki struktury, nie tekst do wykucia. Na egzaminie mów własnymi słowami.

Częste błędy

• Twierdzenie, że Makbet od początku jest zły. Szekspir pokazuje przemianę; zacznij od jego wahania, żeby było widać, co władza z nim robi.
• Pominięcie Lady Makbet albo przedstawienie jej tylko jako złej doradczyni. Jej lunatykowanie i śmierć to mocny dowód, że władza niszczy także ją.
• Mylenie kolejności zbrodni. Najpierw ginie Dunkan, potem Banko (Fleance ucieka), na końcu rodzina Makdufa; uporządkuj argumenty według tej kolejności.
• Kontekst bez wyjaśnienia. Samo wymienienie „Balladyny” nie wystarczy, powiedz, że w obu utworach zbrodnia rodzi zbrodnię.

O co może dopytać egzaminator

• Kto ponosi większą winę za zabójstwo Dunkana: Makbet czy Lady Makbet?
• Jaką rolę odgrywają czarownice: przepowiadają los czy tylko budzą ukryte pragnienia?
• Dlaczego Makbet na końcu walczy, choć wie, że przepowiednie obróciły się przeciw niemu?